Çăкăр
Википедири материал
Çăкăр, — çын ĕлĕкрен пĕлекен çимелли. Тырă çăнăхĕнчен пĕçереççĕ. Çăкăр — чустаран вĕри сывлăшра пĕçерсе, пăспа вĕретсе, ăшаласа хатĕрленĕ апат-çимĕçсен пĕрлĕхлĕ ячĕ. Чустине çăнăха шывра çăраççĕ. Чылай чухне тăвар хушаççĕ, çаплах кăпăшкалаканпа (çĕпре) усă кураççĕ. Çăкăрăн хăш сорчĕсене юрмасем (тминăн тĕшшисем) тата кунжутăн, макăн вăррисене) хушаççĕ. Тĕшшисене илемлĕхшĕн те усă кураççĕ.
Çăкăра уйрăм та çиеççĕ, çу сĕрсе ас тивеççĕ, арахис çăвĕ е урăх мăйăр çăвĕ, пĕçерни е пылак спредсемпе (джем, желе, мармелад, пыл), е хаяр спредсемпе тутăлатаççĕ.
Тупмалли |
[тӳрлет] Этимологи
Икĕпатра сарăлнă хыççăн çăкăра Грецире пĕçерме вĕренеççĕ, унран римсем урлă пур Европа тăрăхĕсенче каять. Вырăс сăмахĕ хлеб грек чĕлхинчи «клибанос» сăмахĕнчен килет — авалхи грексем ăна çаплах çăкăр пĕçермелли чӳлмеке асăнаççĕ. Каярах готсен «хлайфс» căмахне авалхи германсем (авалхи нимĕç чĕлхинче «хлайб» палăрту пур) тата урăх халăхăн: ним. Laib, финн. leipä, эст. leib кулленхи пурнăçне кĕрет. Акăлчан bread сăмахĕ герман чĕлхе ушкăнĕнчи урăх чĕлхесенчен: ним. Brot, дан. brød, шв. bröd, норв. brød пулса тăрать. Brew палăрту сăмахĕ, break (хуçма) сăмахĕпе те çыхăнуллă пулма пултарать.
[тӳрлет] Çăкăр тĕсĕсем
Çăкăр — анлă кăмăлланă çимĕç, ăна анăç тата чылай çĕрсенче çиеççĕ, Ази çĕршывĕсенче, паллах, риспа апатланаççĕ. Çăкăра часах тулă çăнăх чустинчен пĕçереççĕ. Чустана çĕпре ярса хăпартаççĕ те кăмакара (е вĕри тăвăл сунтăхĕнче) пĕçереççĕ. Çăкăр пĕçерме клейковина (вăл чустана кăпăшкалăхпа пиçĕлĕх парать) çителĕклĕ пулнипе тулă çăнăхпе усă кураççĕ, çаплах çăкăра ыраш, урпа, куккурус, сĕлĕ çăнăхĕнчен те хатĕрлеççĕ, чылай чух, пур чухне те мар, тулă çанăхне хушаççĕ.
[тӳрлет] Тытăмĕпе хими шучĕсем
[тӳрлет] Çăнăх
Çăнăха тырăн тĕшĕсене тусана çити авăрттарса хатĕрлеççĕ. Çăнăх ĕнтĕ çăкăрăн тĕп тытăмĕ пулса тăрать. Анлă сарăлнă ыраш, урпа, куккурус çăнăхĕ, анчах та çăкăра яланхиллех ятарласа хатĕрленĕ тулă çăнăхĕнчен пĕçереççĕ. Вăтамран тĕшше çăнăха кăларас ĕç хальхи арманра 5 çм çити тăсăлать. Çăнăх шутне крахмалпа тĕрлĕ белок кĕрет. Крахмалсăр пуçне, тулă çăнăхĕ белокăн шывра ирĕлекен виçĕ ушкăн белокĕсене: альбуминсем, глобулинсем, протеозасем, тата шывра ирĕлмен белоксен икĕ ушкăнне: глутенинсемпе глиадинсене тытса тăрать. Шывпа хутăштарсан ирĕлекен протеинсем арканаççĕ, глутенинпа глиадин чустан тытăмне хормăлаççĕ. Чуста çăрнă чух глутенин вăрăм та çинçе молекул сăнчăрĕ пулса тăрать, кĕскерех глиадин глутенинăн сăнчăрĕсене кĕперсемпе çыхăнтарать. Çакăн пек икĕ протеинран çыхăннă эреше клейковина теççĕ.
[тӳрлет] Çăкăр тĕрлĕ этеплĕхре
[тӳрлет] Раççей çăкăрĕ
[тӳрлет] Итали çăкăрĕ
[тӳрлет] Пĕр пăт
1921 çулхи выçлăхпа чармалли çук гиперинфляци тапхăрĕнче совет тенкине — Кейӳ Натурпĕрлĕхĕн совпаллине, тĕрлĕ япала улаштармалли чека кăларнă — ăна 1 пăт çăкăрпа танлаштарнă.
[тӳрлет] Çăкăр литературăра
Чăвашшăн çăкăр пĕлтерĕшлĕ япала, ăна вăл яланах хаклать. «Çăкăртан асли çук» теççĕ ваттисем. Литературăра те çăкăр çинчен нумай çырнă:
- Ева Лисина «Çăкăр чĕлли»
- Алексей Воробьев «Çурхи хирте», «Çăкăр»
- Стихван Шавли «Хумханать ыраш», «Çăкăр сăмси»
- Георгий Ефимов «Çăкăр татăкĕ çинчен»
- Гурий Чаржов «Эс упра çăкăра», «Раççей сĕтелĕ çăкăртан пуян»
- Хветĕр Акивер «Уй-хир ĕçченĕсене», «Ĕç аллисем»
- Петĕр Эйзин «Çăкăр»
- Иван Яковлев «Кулачă»
