Çармăс чĕлхи

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Çак статья халăх серисен пайĕ шутланать
Марисем

Этеплĕх
Литература · Мусăк · Ӳнер · Архитектура · Апат-çимĕç · Ташă · Мари ячĕ · Мари хушамачĕсем

Марисен вырнаçăвĕ
Мари Эл · Пушкăртстан · Тутарстан · Киров облаçĕ · Удмурти · Кострома облаçĕ · Мари диаспори

Этнографи ушкăнĕсем
Улăх марисем · Туçи марисем · Хĕвелтухăç марисем · Çурçĕр-Хĕвеланăç марисем · Украин çармăсĕсем

Тĕн
Православи · Кивĕ йăлалăх · Халăх тĕнĕ·
Халаплăх

Чĕлхесем
Улăх мари · Туçи мари

Кун-çул
Ветла кнеçлĕхĕ · Юма кнеçүлĕхĕ · Малмăш кнеçлĕхĕ · Ижмар кнеçлĕхĕ ·
Мари АО · Мари АССР-ĕ ·
Паллă марисем

Çармăс чĕлхифинн-угор ушкăнне кĕрекен чĕлхе, финн сыпăкĕ. Мари Эл республикинче вырăс чĕлхипе пĕрле официаллă чĕлхе шутланать. Çармăссем калаçаççĕ.

Диалектсем[тӳрлет]

Çармăс чĕлхи виçĕ тĕп диалект çине пайланать — улăх, туçи тата тухăç калаçăвĕсем. Икĕ литература чĕлхи пур: улăх çармăспа туçи çармăс диалекчĕсем çинче никĕсленеççĕ. Вĕсем иккĕшĕ те XX ĕмĕр пуçламăшĕнче йĕркеленсе кайнă. Асăннă литература чĕлхисене пĕрлештерес тĕлĕшпе темиçе проект та йĕркелесе пăхнă, пĕри те ăнăçман. Çармăспа чăваш чĕлхи хăй вăхăтĕнче, вăтам ĕмĕрсенче, тачă çыхăнура тăнă. Çав хутшăнуран паян кунчченех çармăс чĕлхинче нумай чăваш сăмахĕпе ытти чĕлхе единици сыхланса юлнă. М.Р. Федотов словарĕ тăрăх, ун пек лексема хисепĕ 1 200 яхăн. Чăваш чĕлхинче 200 патне çармăс сăмахĕ пур.

Алфавичĕсем[тӳрлет]

1887 çулхи çармăс алфавичĕ

Улăх çармăс алфавичĕ[тӳрлет]

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н Ҥ ҥ
О о Ӧ ӧ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я

Туçи çармăс алфавичĕ[тӳрлет]

А а Ä ä Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н
О о Ӧ ӧ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ӹ ӹ Ь ь Э э Ю ю Я я

Чăваш чĕлхипе çыхăнни[тӳрлет]

Çармăс чĕлхине кĕнĕ чăваш сăмахĕ сасă тĕлĕшĕнчен пăртак улшăнать: хаяр – аяр, сухан – шоган, уксах – окшак, çамрăк – самырык.[1]

Чăваш чĕлхине çармăсран килнĕ сăмахсем урăхларах илтĕнеççĕ. Тĕслĕхрен: когыльо – кукăль, кутко – кăткă.

Çармăс чĕлхине чăвашларан уйрăм сăмахсем кăна мар, грамматика конструкцийĕсем те, вĕсен хушшинче аффикссем кĕнĕ.[2][3]

Сăмах тĕслĕхĕсем [4][тӳрлет]

Çармăсла Чăвашла
кеквлä (кайык) кайăк
комбы хур
лыды кăвакал
цеве чăх
карак ула курак
йуксэ акăш
оравий (пӧрткай) çерçи, салакайăк
кесия чĕкеç
кäды кăвакарчăн
шыжвык шăпчăк
ышкал ĕне
ӳшкӳж вăкăр
презы пăру
кесы качака
шарык сурăх
тäгä така
патя путек
имни лаша
масак упа
пире кашкăр
ур пакша
морен мулкач, куян
шӳле чĕрĕп
ыдр каюра
каля шăши
ырвыж тилĕ
ел ăман
арашынгы шăна
ангремшы эрешмен
почемыш сăпса
лепе лепĕш

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ Фомин Э. Чи хитре чĕлхе [1]
  2. ^ Мойсио, Арто. Именные словосочетания марийского и чувашского языков [2]
  3. ^ Hasselbäck, Andre. Tatar & Chuvash Code-copies in Mari. ISBN 91-554-6125-5
  4. ^ Чăвашла-çармăсла сăмахсар: Чăваш канашлăвĕ

Каçăсем[тӳрлет]