Балхаш (кӳлĕ)

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Балхаш — тĕнчери чи калăплисенчен пĕри, ниçта та юхса тухман, тухăç Казахстанри çурма тăварсăр кӳлĕ. Кӳлĕ анлă Балхаш-Алаколь котловина çĕрĕнче вырнаçнă.

Пĕрлехи хыпарсем[тӳрлет]

  • Тинĕс шайĕнчен çӳллĕшĕ — 340 м (улшăнуллă)
  • Лаптăкĕ 17—22 пин çм², тăсăлăвĕ — 605 çм, анлăшĕ — 9-19 çм тухăç пайĕнче, 74 çм анăçĕнче
  • Шыв калăпăшĕ — 112 çм³. Шыв-çĕр лаптăкĕ —501 пин çм² яхăн
  • Чи тарăнăшĕ — 26 м.

3 çм анлăшлĕ кӳлмек Балхаша икĕ тĕрлĕ пая уйăрать: Анăç пайĕ тарăн маар, шывĕ тăварсăр, Тухăç пайĕ — тарăн, чылай тăварлă (3,5 - 6 г/л).

Балхашăн анăçне пысăк шыв Или (пур юхса кĕрен шывĕн 80 %), тухăçне — Каратал, Аксу, Лепсы, Аягуз пĕчĕк шывсем тата урăххисем те юхса кĕреççĕ. Кӳлĕн тухăç шывĕ тăварлă.

Çыран йĕрĕ кукăранчăклă. Хăйĕн çыранĕ нумай кӳлмекбухтăсемпе таткаланса пĕтнĕ. Утрав йышĕ сахал, чи мăннисем — Басаралпа Тасарал.

Климат[тӳрлет]

Кӳлĕ таврашĕнче климат пушхирти евĕр.

Утă уйăхĕнчи вăтам температура 24 °C яхăн, кăрлачри —8°С яхăн. Çул хушшинчи вăтам нӳрĕклĕх — 120 мм. Сывлăшăн вăтам нӳрĕкĕ: 55—60 %. Çилĕн çул тăршипе вăтам хăвăртлăхĕ 4,5—4,8 м/çек яхăн. Шывăн çийĕнчи температури раштавра 0 °C утăра 28 °C, тарăн çĕрте сахал улшăнуллă — 3,3 °C ытла мар. Кӳлĕ çулсерен пăрпа витĕнет, пăр яланхилле чӳкпе пуш хушшинче тăрать.

Юхăмĕсем çиллĕ, анăç пайĕнче пĕрмаях çавраллă.

Çутçанталăк[тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет]

  • Домрачев П. Ф., Балхаш и Прибалхашье, Алма-Ата, Мускав, 1935;
  • Сапожников Д. Г., Современные осадки и геология озера Балхаш, Мускав, 1951;
  • Тарасов М. Н., Гидрохимия озера Балхаш, Мускав, 1961.

Каçăсем[тӳрлет]

Çавăн пекех[тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет]

  • Балхаш е Балкаш // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб.: 1890—1907.
  • Мариковский, П. И. Вокруг синего озера : (Повесть об озере Балхаш). — Алматы: 2000.
  • Мариковский, П. И. Забытые острова [Оз. Балхаш]. — М.: Мысль, 1991. — ISBN 5-244-00563-4
  • Остроумова, Л.П., Шапов, А.П. Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1995. — ISBN 5-286-01135-7
  • Романова С. М., Казангапова, Н. Б. Озеро Балхаш — уникальная гидроэкологическая система. — Алматы: Добровол. о-во инвалидов войны в Афганистане - Братство, 2003. — ISBN 9965-25-105-3
  • Самакова А. Б. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. — Алматы: Каганат, 2003. — ISBN 9965-25-136-3
  • Сапожников Д. Г. Современные осадки и геология озера Балхаш. — М.: 1951.
  • Саядян Ю. В., Милановский Е. Е., Асланян А. Т., Севастьянов Д. В., Трешников А. Ф. История озер Севан, Иссык-Куль, Балхаш, Зайсан и Арал. — Ленинград: Наука, 1991. — ISBN 5-02-024578-X
  • Соколов А. А. Гидрография СССР. — Л.: Гидрометеоиздат, 1952.
  • Тарасов М. Н. Гидрохимия озера Балхаш. — М.: 1961.
  • Шапиро, С. М., Павличенко Л. М., Подольный О. В. Гидрогеологические прогнозы подземного стока в озеро Балхаш. — Алма-Ата: Наука, 1982.

Асăрхавсем[тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет]