Балхаш (кӳлĕ)

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Балхаш — тĕнчери чи калăплисенчен пĕри, ниçта та юхса тухман, тухăç Казахстанри çурма тăварсăр кӳлĕ. Кӳлĕ анлă Балхаш-Алаколь котловина çĕрĕнче вырнаçнă.

Пĕтĕмлĕ çырни[тӳрлет]

  • Тинĕс шайĕнчен çӳллĕшĕ — 340 м (улшăнуллă)
  • Лаптăкĕ 17—22 пин çм², тăсăлăвĕ — 605 çм, анлăшĕ — 9-19 çм тухăç пайĕнче, 74 çм анăçĕнче
  • Шыв калăпăшĕ — 112 çм³. Шыв-çĕр лаптăкĕ —501 пин çм² яхăн
  • Чи тарăнăшĕ — 26 м.

3 çм анлăшлĕ кӳлмек Балхаша икĕ тĕрлĕ пая уйăрать: Анăç пайĕ тарăн маар, шывĕ тăварсăр, Тухăç пайĕ — тарăн, чылай тăварлă (3,5 - 6 г/л).

Балхашăн анăçне пысăк шыв Или (пур юхса кĕрен шывĕн 80 %), тухăçне — Каратал, Аксу, Лепсы, Аягуз пĕчĕк шывсем тата урăххисем те юхса кĕреççĕ. Кӳлĕн тухăç шывĕ тăварлă.

Çыран йĕрĕ кукăранчăклă. Хăйĕн çыранĕ нумай кӳлмекбухтăсемпе таткаланса пĕтнĕ. Утрав йышĕ сахал, чи мăннисем — Басаралпа Тасарал.

Климачĕ[тӳрлет]

Кӳлĕ таврашĕнче климат пушхирти евĕр.

Утă уйăхĕнчи вăтам температура 24 °C яхăн, кăрлачри —8°С яхăн. Çул хушшинчи вăтам нӳрĕклĕх — 120 мм. Сывлăшăн вăтам нӳрĕкĕ: 55—60 %. Çилĕн çул тăршипе вăтам хăвăртлăхĕ 4,5—4,8 м/çек яхăн. Шывăн çийĕнчи температури раштавра 0 °C утăра 28 °C , тарăн çĕрте сахал улшăнуллă — 3,3 °C ытла мар. Кӳлĕ çулсерен пăрпа витĕнет, пăр яланхилле чӳкпе пуш хушшинче тăрать.

Юхăмĕсем çилĕллĕ, анăç пайĕнче пĕрмаях çавраллă.

Çутçанталăкĕ[тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет]

  • Домрачев П. Ф., Балхаш и Прибалхашье, Алма-Ата, Мускав, 1935;
  • Сапожников Д. Г., Современные осадки и геология озера Балхаш, Мускав, 1951;
  • Тарасов М. Н., Гидрохимия озера Балхаш, Мускав, 1961.

Каçăсем[тӳрлет]

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет]