Казах чĕлхи, — тĕрĕк йышĕнчи кăпчак ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Ун çинче Казахстан тĕп халăхĕ, казахсем калаçаççĕ. Çыру кириллица çинче никĕсленеть. Малтан тата ăна киргиз-кайсак е казак-киргиз чĕлхи тенĕ. Казахстанра патшалăх чĕлхи шучĕнче шутланать.
1989 çулхи перепись тăрăх СССРта пĕтĕмпе 7 890 пин çын ку елхе çинче калаçнă.
Казах чĕлхи XV-XVI ĕмĕрсенче вăтам азири кыпчаксен чĕлхинчен пулнă. XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнтен пуçласа литература валли усă курма пуçланă. Литературăна пуçласа яракансем — Абай Кунанбаев тата Ибрай Алтынсарин.
1930 çулчен çыру арапсен алфавичĕ çинче тытăнса тăнă, 1930 çулпа 1940 çул тарин — латин алфавичĕ çинче. 1940 çулта вара çĕнĕ саспаллисене хушса кириллица çине куçнă.
Пĕреммĕш тĕпчевсене П. М. Мелиоранский иртернĕ. Кайран тата М. Б. Балакаев, Х. Жубанов, К. М. Мусаев тата ытти тĕпчевсем тĕпчеме самай пулăшнă.
[тӳрлет] Фонетика уйрăмлăхĕсем
|
Тĕрĕк чĕлхисем |
| Пăлхар ушкăнĕ |
авар (тĕрĕк) †1 | пăлхар † | гунн †1 | хасар †1 | чăваш |
| Хăй тĕрĕк (пĕрлĕ тĕрĕк) чĕлхисем |
| Авалхи тĕрĕк |
авалхи кăркăс (ениçей-кăркăс) † | орхон-ениçей (ватă тĕрĕк) | уйгур рунă (орхон-уйгур) † |
| Туçи алтай (вар-хĕвелтухăç) ушкăнĕ1 |
кăркăс-кăпчак3: кăркăс (çурçĕр кăркăс, ферган-кăпчак (†), кăнтăр кăркăс), кăнтăр алтай (диал.: хăй алтай (ойрот), теленгит, телеут) | çурçĕр алтай1: шор челхин кондом диалекчĕ2, чулăм челхин анат чулăм диалекчĕ2, çурçĕр алтай (диал.: кумандă, челкан) | тапалар3 |
| Карлук ушкăнĕ |
карлук-уйгур: авалхи уйгур †, карахан (карахан-уйгур) †, халаджа (аргу)1 | карлук-хорезм: литература çыруллă ватă чĕлхесем — хорезм-тĕрĕк †, чагатай, тĕрĕк чĕлхи †, хальхи — айна ‡, или-тĕрĕк, лобнор ‡1, узбек, уйгур (çĕнĕ уйгур), хотан2, хотон (†) ‡1, кăнтăр кăркăс — карлук диалекчĕсем2 |
| Кăпчак ушкăнĕ |
авалхи кăпчак † | ногай-кăпчак: алабуга-ногай2, аçтăрхан-ногай2, казах, каракалпак, ногай, крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ, узбек-ногай (узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсем) ‡2, ферган-кăпчак — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, кăнтăр кăркăс — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, юртă-ногай2 | атăл-кăпчак: пушкăрт, çĕпĕр-тутар, тутар (диал.: мишер) | половец-кăпчак: авалхи половец †, караим крым тутар1 (караим, крым диалекчĕ2, крым тутар (литература), крымчак2, крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ, урум (азовçум) — кăпчак пуплевĕсем2), кумăк-карачай-балкар1 (эрмен-кăпчак †, карачай-балкар, кумăк), мамлюк-кăпчак † |
| Огуз ушкăнĕ |
авалхи огуз † | печенег †1 | салар | çурçĕр узбек (икан-карабулак) | хăй огуз: азербайджан (диалектсем) | айналлу2 | афшар2 | балкан-гагауз | гагауз | кашкай2 | осман † | салчук2 | сири-туркмен2 | сонкор-тĕрĕк | турккă (диал.: кипр) | туркмен (диал.: трухмен) | урум (азовçум) — огуз пуплевĕсем | хорасан-тĕрĕк (диал.: боджнурди) | хорезм (узбек чĕлхин огуз диалекчĕсем)2 | цалк2 | крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕн диалекчĕ |
| Саян (тобас) ушкăнĕ |
çеçенхир: кёк-мончак (диал.: мончак, цэнгэл), тăва | тайга: хĕвелтухăç тăва, сойот-цатан (диал.: сойот, урянхай, цатан), тофалар |
| Хакас (кăркăс) ушкăнĕ |
сарăк-югур (хара-йогур) | фуюй-кăркăс | хакас-алтай: шор чĕлхин мрас диалекчĕ2, чулăм чĕлхин вăтам калаçăвĕ2, хакас |
| Якут ушкăнĕ |
ака теекен | о-теекен, çав шутра долган2, якут литература |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем тата ушкăнсем |
алтай (туçи алтай, ойрот) чĕлхи | крым тутар | узбек | урум (азовçум) | ферган-кăпчак (†) | чулăм | шор | кăнтăр кăркăс | хутăшла чĕлхе ушкăнĕсем: карлук, хакас, çурçĕр алтай тата кăркăс-кăпчак пĕрлешĕвĕ |
| Çырулăх |
орхон-ениçей рунисем | пăлхар рунисем | яналиф |
