- Болгарин паянхи чĕлхине шырасан полхар чĕлхи статьяна уçса пăхăр
Пăлхар чĕлхи (протопăлхар, прапăлхар, авалхи пăлхарсен чĕлхи, авалхи пăлхар) — темиçе çывăх пĕртăван Балканра, Вăтам Атăлçи тата Çурçĕр Кавказри пăлхар йăхĕсен чĕлхи.
Пăлхарсен чĕлхи хальхи чăваш чĕлхипе пĕрле пăлхар-хасар ушкăнне тĕрĕк çемйине кĕреççĕ.
Малтанхи пăлхар чĕлхи, V ĕмĕрте Азов тинĕсĕн таврашĕнче сарăлнă, хăй хыççăн çыру палăкĕсене хăварман.
Танайçи пăлхар чĕлхи [тӳрлет]
VII—X ĕмĕрсенче Балканра саралнă. Унран глоссем юлнă, çаплах вăл хальхи Балкан чĕлхисенче, венгр чĕлхине кĕрсе юлнă.
Атăлçи-пăлхар чĕлхи [тӳрлет]
VIII ĕмĕртенпе Атăлçире атăлçи-пăлхар чĕлхи саралнă. Арап графикипе çырнă XIII—XIV ĕмĕрсенчи эпитафисене Атăлçи Пăлхар çĕрĕсенче тупнă. Çак ротацисăмлă дж-диалект пулать.
| Атăлçи-пăлхар сăмахĕ |
Транслитераци тĕслĕхĕ |
Хальхи чăваш аналогĕ |
Хальхи тутар аналогĕ |
Вырăсла пĕлтерĕшĕ |
| هیر |
хир |
хĕр |
кыз |
дочь, девушка |
| اول |
авл |
ывăл |
ул |
сын |
| آیح |
айх |
уйăх |
ай |
месяц |
| جال |
джал |
çул |
ел |
год |
| تواتو، تواتة |
туату, туата |
тăват(тă) |
дүрт |
четыре |
| آلط، آلطی |
алты, алт |
улт(тă) |
алты |
шесть |
| جتی، جیات |
джиат, дж-ти |
çич(чĕ) |
җиде |
семь |
| سکر |
с-к-р |
сак(к)ăр |
сигез |
восемь |
| طحر، طحور |
т-хур, т-х-р |
тăх(х)ăр |
тугыз |
девять |
| وان |
ван |
вун(нă) |
ун |
десять |
| جیریم، جرم |
джирим, дж-р-м |
çирĕм |
егерме |
двадцать |
| ووطر |
вут-р |
вăтăр |
утыз |
тридцать |
| جور |
джур |
çĕр |
йөз |
сто |
Çавăн пекех пăхăр [тӳрлет]
- Булгарский язык // БРЭ. Т.4. М.,2006.
- Benzing J. Das Hunnische, Donaubolgarische und Wolgabolgarische (Sprachreste) // PhTF. T 1, 1959
- Хакимзянов Ф. С. Язык эпитафий волжских булгар. М., 1978
- Хакимзянов Ф. С. Булгарский язык // Языки мира. Тюркские языки. — М., 1997.
- Мудрак О. А. Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Orientalia et Classica VI, Аспекты компаративистики 1. М., 2005. pdf
- Inscriptions and Alphabet of the Proto-Bulgarians, by Peter Dobrev
Асăрхавсем [тӳрлет]
|
Тĕрĕк чĕлхисем |
| пратĕрĕк † |
| Пăлхар ушкăнĕ |
авар (тĕрĕк) †1 | пăлхар † | гунн †1 | хасар †1 | чăваш |
| Хăй тĕрĕк (пĕрлĕ тĕрĕк) чĕлхисем |
| Авалхи тĕрĕк |
авалхи кăркăс (ениçей-кăркăс) † | орхон-ениçей (ватă тĕрĕк) | уйгур рунă (орхон-уйгур) † |
| Туçи алтай (вар-хĕвелтухăç) ушкăнĕ1 |
кăркăс-кăпчак3: кăркăс (çурçĕр кăркăс, ферган-кăпчак (†), кăнтăр кăркăс), кăнтăр алтай (диал.: хăй алтай (ойрот), теленгит, телеут) | çурçĕр алтай1: шор челхин кондом диалекчĕ2, чулăм челхин анат чулăм диалекчĕ2, çурçĕр алтай (диал.: кумандă, челкан) | тапалар3 |
| Карлук ушкăнĕ |
карлук-уйгур: авалхи уйгур †, карахан (карахан-уйгур) †, халаджа (аргу)1 | карлук-хорезм: литература çыруллă ватă чĕлхесем — хорезм-тĕрĕк †, чагатай, тĕрĕк чĕлхи †, хальхи — айна ‡, или-тĕрĕк, лобнор ‡1, узбек, уйгур (çĕнĕ уйгур), хотан2, хотон (†) ‡1, кăнтăр кăркăс — карлук диалекчĕсем2 |
| Кăпчак ушкăнĕ |
авалхи кăпчак † | ногай-кăпчак: алабуга-ногай2, аçтăрхан-ногай2, казах, каракалпак, ногай, крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ, узбек-ногай (узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсем) ‡2, ферган-кăпчак — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, кăнтăр кăркăс — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, юртă-ногай2 | атăл-кăпчак: пушкăрт, çĕпĕр-тутар, тутар (диал.: мишер) | половец-кăпчак: авалхи половец †, караим крым тутар1 (караим, крым диалекчĕ2, крым тутар (литература), крымчак2, крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ, урум (азовçум) — кăпчак пуплевĕсем2), кумăк-карачай-балкар1 (эрмен-кăпчак †, карачай-балкар, кумăк), мамлюк-кăпчак † |
| Огуз ушкăнĕ |
авалхи огуз † | печенег †1 | салар | çурçĕр узбек (икан-карабулак) | хăй огуз: азербайджан (диалектсем) | айналлу2 | афшар2 | балкан-гагауз | гагауз | кашкай2 | осман † | салчук2 | сири-туркмен2 | сонкор-тĕрĕк | турккă (диал.: кипр) | туркмен (диал.: трухмен) | урум (азовçум) — огуз пуплевĕсем | хорасан-тĕрĕк (диал.: боджнурди) | хорезм (узбек чĕлхин огуз диалекчĕсем)2 | цалк2 | крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕн диалекчĕ |
| Саян (тобас) ушкăнĕ |
çеçенхир: кёк-мончак (диал.: мончак, цэнгэл), тăва | тайга: хĕвелтухăç тăва, сойот-цатан (диал.: сойот, урянхай, цатан), тофалар |
| Хакас (кăркăс) ушкăнĕ |
сарăк-югур (хара-йогур) | фуюй-кăркăс | хакас-алтай: шор чĕлхин мрас диалекчĕ2, чулăм чĕлхин вăтам калаçăвĕ2, хакас |
| Якут ушкăнĕ |
ака теекен | о-теекен, çав шутра долган2, якут литература |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем тата ушкăнсем |
алтай (туçи алтай, ойрот) чĕлхи | крым тутар | узбек | урум (азовçум) | ферган-кăпчак (†) | чулăм | шор | кăнтăр кăркăс | хутăшла чĕлхе ушкăнĕсем: карлук, хакас, çурçĕр алтай тата кăркăс-кăпчак пĕрлешĕвĕ |
| Çырулăх |
орхон-ениçей рунисем | пăлхар рунисем | яналиф |
| Асăрхавсем: 1 чĕлхе е чĕлхе ушкăнĕн классификацийĕ тавлашуллă, чĕлхе ушкăнĕ гипотезăллă (Терĕк чĕлхисен классификацийĕ пăхăр); 2 «чĕлхе» термина уса курни йăнăш («чĕлхе е диалект» проблема пăхăр); 3 кăпчак, пулас; † çухалнă, уйрăлнă е улшăннă чĕлхесем; (†) çухалнă чĕлхесем, пулас; ‡ хутăшла чĕлхесем |
