Урарту
«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
| Шывхушши |
|---|
 |
| Евфрат • Тигр |
| Ассириологи |
| Хуласем / Патшалăхсем |
| Шумер: Урук • Ур • Эриду • Киш • Лагаш • Умма • Ниппур |
| Аккад: Аккаде • Исин |
| Ассирия: Çĕнĕ Ассири патшалăхĕ • Ашшур • Ниневия • Нузи • Нимруд |
| Вавилони: Вавилон • Çĕнĕ Вавилон патшалăхĕ |
| Элам: Сузы • Мархаши • Аратта |
| Урарту Митанни |
| Йăхсем |
| Хурритсем Аморейсем |
| Касситсем Халдейсем |
| Гутисем |
| Хронологи |
| Шумер патшисем |
| Аккад патшисем |
| Ассири патшисем |
| Вавилон патшисем |
| Чĕлхе |
| Савăл çырулăхĕ |
| Шумер • Аккад |
| Элам • Хуррит |
| Халаплăх |
| Энума элиш |
| Гильгамеш • Мардук |
| Нибиру • Тиамат |
Урарту (Арарат, Биайнили, Ван патшалăхĕ) — кăнтăр-анăç Азири авалхи патшалăх, Эрмен сăртлăхĕнче (хальхи Армени, тухăç Турци тата çурçĕр-анăç Иран территорийĕ) вырнаçнă.
Йăхсен пĕрлешĕвĕ Урарту пирĕн эрăччен XIII — VI ĕмĕрсенче патшалăх шайĕнче пулнине истори хучĕсем çирĕплетеççĕ. В первой четверти Пирĕн эрăччен 1 пинçуллăхра Урарту Малти Азири патшалăхсем хушшинче чи мăнаçлă тăнă. [1]. Урарту патшалăхĕ Армени çине пысăк сĕм янă, «кăнарне» туянтарнă, çаплах Кавказ лешьен çĕршывĕсем çине те.
Тупмалли |
Урарту тĕпчев историйĕ [тӳрлет]
Уçни [тӳрлет]
Хальхи ăслăлăх Урарту йĕрне XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче уçнă. Тĕпчевçĕсем вăтам ĕмĕрсенчи эрмен историкĕ Моисей Хоренский çырăвĕсенче çакна асăрханă: вăл ассири арăм-патши Шамирам (Семирамидсем) Ван кӳллин çыранĕнче хула тунине палăртнă пулнă.[2]. 1827 çулта Франци ази пĕрлĕхĕ Ван районне пĕрремĕш тĕпчевçĕне — çамрăк ăслăхçăна Шульца ĕçе яраççĕ. 1829 çулта ăна куртсем вĕлереççĕ, çапах та ĕç материалĕсем 1840 çул тĕлне Францие лекеççĕ те çутта тухаççĕ[3].
Çырулăхне тĕпчени [тӳрлет]
Археологи тĕпчевĕсем [тӳрлет]
Географипе топонимика [тӳрлет]
Урарту тавралăхĕ [тӳрлет]
Çутçанталăк никĕсĕсем [тӳрлет]
Урарту çĕрĕнчи урăх вырăнĕсен ячĕсем [тӳрлет]
| Хальхи ячĕ | Вырăна çырса кăтарни | Урарту ячĕ | Ассири ячĕ | Антика ячĕ | Çĕр чавнă вырăнсем |
|---|---|---|---|---|---|
| Ван кӳлли | Урарту варринчи тăварлă кӳлĕ | ?Арсене | Наири çĕршывĕн тинĕсĕ | «Тоспитис», «Топитис» | |
| Ван хули çумĕнчи сăрт | Урарту патшалăхĕн пĕр тĕп хули | Тушпа, | Турушпа, Тушпа | Ван чакăл тăвĕ | |
| Ван хули çумĕнчи сăрт | Урарту патшалăхĕн пĕр тĕп хули | Русахинили | Топрах-кале | ||
| Мурат (Арацани) | Эрмен сăртлăхĕн пысăк юханшывĕ, Евфратăн юппи | Арзани | «Арзаниас» | ||
| Ереван çумĕнчи сăрт | Урартури карман-хула | Эребуни | Арин-Берд | ||
| Армавир | Урартури карман-хула | Аргиштихинили | Нор-Армавир | ||
| Ереван çумĕнчи сăрт | Урартури карман-хула | Тейшебаини | Кармир-Блур | ||
| ? (Вырăнне тĕрĕс тупса палăртман) | Урарту тĕн тĕпĕ, Халди туррине кĕл тумалли вырăнĕ | Ардини | Мусасир (Муцацир) |
Культура [тӳрлет]
Ӳнерлĕх [тӳрлет]
 |
 |
 |
||
| Бронзăллă йĕнĕ, Сардури II çырни курăнать. Кармир-Блур сăрчĕнче тупнă. | Пӳлĕмĕн енне çырнине çĕнетнĕ, Тейшебаини карманĕ | Çунатлă вăкăрăн бронзăллă кĕлетки, урарту патши астулĕн сулахай енне илемлетет, Эрмитаж. Сылтăмми Британи музейĕнче упранать. |
Чĕлхе [тӳрлет]
Тĕн [тӳрлет]
Урарту паллă туррисем.
| Ячĕ | Ӳкерчĕкĕ | Символики | Пулса тухни | Чӳкленисен калăпăшĕ |
|---|---|---|---|---|
| Халди |
 |
Çӳлти турă, арăсланпа çыхăннă. | Чăн урарту турри, çурçĕр Ассирире пуç çапнă пулин те. Кĕл вырăнĕ — Мусасир хули. | 17 вăкăр, 34 сурăх. |
| Тейшеба |
 |
Тавăлпа вăрçă турри, вăкăрпа çыхăнтарнă. | Кĕçĕн Ази — Тешубăпа тата Месопотами — Адад — туррисемпе çыхăннă. | 6 вăкăр, 12 сурăх. |
| Шивини |
 |
Хĕвел турри. Çунатлă лаптак çаврашкапа çыхăннă. | Ассири туррипе — Шамашпа çыхăннă. | 4 вăкăр, 8 сурăх. |
Ял хуçăлăхĕ [тӳрлет]
Çĕр ĕçĕпе сад ăçталăхĕ [тӳрлет]
 |
 |
|||
| Тимĕр сенкĕсен юлашки, Ван кӳлли патĕнче тупнă. Тимĕр сошники, Топра-кале археологи ĕçĕсенче тупнă. | Урарту эрех нӳхрепĕ, çĕре чавсв лартнă карассен пуçтарăнать. 1950 çулта Тейшебаини карманăн çерне чавнă чух тупнă. А.П. Булгаков фотоӳкерчĕкĕ. | |||
 |
 |
 |
| Сулахайран сылтăмалла: Урарту текĕрçин (Кармир-Блур) Бронзăллă питлĕхĕ; урарту керамика чӳлмекĕсем («Эребуни» музейĕ); эрешленĕ Йывăç хăми. |
Урарту çарĕ [тӳрлет]
 |
 |
 |
| Урарту çапăçу колесница (Часть орнамента боевого бронзового шлема урартского воина эпохи Аргишти I) | Остатки бронзовой кольчуги времён Аргишти I | Бронзăллă çĕлем Сардури II (Обнаружен при раскопках крепости Тейшебаини на Кармир-Блуре) |
Урарту кăнарлăхĕ [тӳрлет]
Асăрхавсем [тӳрлет]
- ^ Пиотровский Б. Б. Ван патшалăхĕ (Урарту), Тухăç литературин кăлараканĕ, Мускав, 1959
- ^ Мовсес Хоренаци История Армении, Айастан, Ереван, 1990 ISBN 5-540-01084-1 (Электронная версия)
- ^ Schulz F.E. Mémoire sur le lac de Van et ses environs // Journal Asiatique, Paris, IX, 1840
Вуламалли [тӳрлет]
- Пиотровский Б. Б. Ванское царство (Урарту), Издательство Восточной литературы, Москва, 1959
- Меликишвили Г. А. Урартские клинообразные надписи, Издательство АН СССР, Москва, 1960
- Дьяконов И. М. Урартские письма и документы, Издательство АН СССР, Москва-Ленинград 1963
- Липин Л. А. Урарту // Очерки истории Древнего Востока, Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР, Ленинград 1956
- Арутюнян Н. В. Биайнили (Урарту), Издательство Академии наук Армянской ССР, Ереван, 1970
- Пиотровский Б. Б. Искусство Урарту VIII—VI вв. до н. э., Издательство Государственного Эрмитажа, Ленинград, 1962
Каçăсем [тӳрлет]
