Урарту

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Шывхушши
Babylonlion.JPG
Евфрат  • Тигр
Ассириологи
Хуласем / Патшалăхсем
Шумер: Урук Ур Эриду Киш Лагаш Умма Ниппур
Аккад: Аккаде Исин
Ассирия: Çĕнĕ Ассири патшалăхĕ Ашшур Ниневия Нузи Нимруд
Вавилони: Вавилон Çĕнĕ Вавилон патшалăхĕ
Элам: Сузы Мархаши Аратта
Урарту Митанни
Йăхсем
Хурритсем Аморейсем
Касситсем Халдейсем
Гутисем
Хронологи
Шумер патшисем
Аккад патшисем
Ассири патшисем
Вавилон патшисем
Чĕлхе
Савăл çырулăхĕ
Шумер Аккад
Элам Хуррит
Халаплăх
Энума элиш
Гильгамеш Мардук
Нибиру Тиамат

Урарту (Арарат, Биайнили, Ван патшалăхĕ) — кăнтăр-анăç Азири авалхи патшалăх, Эрмен сăртлăхĕнче (хальхи Армени, тухăç Турци тата çурçĕр-анăç Иран территорийĕ) вырнаçнă.

Йăхсен пĕрлешĕвĕ Урарту пирĕн эрăччен XIIIVI ĕмĕрсенче патшалăх шайĕнче пулнине истори хучĕсем çирĕплетеççĕ. В первой четверти Пирĕн эрăччен 1 пинçуллăхра Урарту Малти Азири патшалăхсем хушшинче чи мăнаçлă тăнă. [1]. Урарту патшалăхĕ Армени çине пысăк сĕм янă, «кăнарне» туянтарнă, çаплах Кавказ лешьен çĕршывĕсем çине те.

Урарту хăйĕн мăнаç тапхăрĕнче, пирĕн эрăччен VIII ĕмĕр.

Урарту тĕпчев историйĕ[тӳрлет]

Уçни[тӳрлет]

Ван хысакĕн ӳкерчĕкĕ. Урарту, XIX ĕмĕрĕн вĕçĕ.

Хальхи ăслăлăх Урарту йĕрне XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче уçнă. Тĕпчевçĕсем вăтам ĕмĕрсенчи эрмен историкĕ Моисей Хоренский çырăвĕсенче çакна асăрханă: вăл ассири арăм-патши Шамирам (Семирамидсем) Ван кӳллин çыранĕнче хула тунине палăртнă пулнă.[2]. 1827 çулта Франци ази пĕрлĕхĕ Ван районне пĕрремĕш тĕпчевçĕне — çамрăк ăслăхçăна Шульца ĕçе яраççĕ. 1829 çулта ăна куртсем вĕлереççĕ, çапах та ĕç материалĕсем 1840 çул тĕлне Францие лекеççĕ те çутта тухаççĕ[3].

Çырулăхне тĕпчени[тӳрлет]

Археологи тĕпчевĕсем[тӳрлет]

Географипе топонимика[тӳрлет]

Урарту тавралăхĕ[тӳрлет]

Урарту патшалăхĕ (сарă тĕспе палăртнă) тата тавралăхĕ

Çутçанталăк никĕсĕсем[тӳрлет]

Урарту çĕрĕнчи урăх вырăнĕсен ячĕсем[тӳрлет]

Хальхи ячĕ Вырăна çырса кăтарни Урарту ячĕ Ассири ячĕ Антика ячĕ Çĕр чавнă вырăнсем
Ван кӳлли Урарту варринчи тăварлă кӳлĕ  ?Арсене Наири çĕршывĕн тинĕсĕ «Тоспитис», «Топитис»
Ван хули çумĕнчи сăрт Урарту патшалăхĕн пĕр тĕп хули Тушпа, Турушпа, Тушпа Ван чакăл тăвĕ
Ван хули çумĕнчи сăрт Урарту патшалăхĕн пĕр тĕп хули Русахинили Топрах-кале
Мурат (Арацани) Эрмен сăртлăхĕн пысăк юханшывĕ, Евфратăн юппи Арзани «Арзаниас»
Ереван çумĕнчи сăрт Урартури карман-хула Эребуни Арин-Берд
Армавир Урартури карман-хула Аргиштихинили Нор-Армавир
Ереван çумĕнчи сăрт Урартури карман-хула Тейшебаини Кармир-Блур
 ? (Вырăнне тĕрĕс тупса палăртман) Урарту тĕн тĕпĕ, Халди туррине кĕл тумалли вырăнĕ Ардини Мусасир (Муцацир)

Культура[тӳрлет]

Ӳнерлĕх[тӳрлет]

Урарту ӳнерлĕхĕн тĕслĕхĕсем
Urartu Quiver.jpg
 
Urartu Fresco.jpg
 
Urartian Art 02~.jpg
Бронзăллă йĕнĕ, Сардури II çырни курăнать. Кармир-Блур сăрчĕнче тупнă. Пӳлĕмĕн енне çырнине çĕнетнĕ, Тейшебаини карманĕ Çунатлă вăкăрăн бронзăллă кĕлетки, урарту патши астулĕн сулахай енне илемлетет, Эрмитаж. Сылтăмми Британи музейĕнче упранать.

Чĕлхе[тӳрлет]

Тĕн[тӳрлет]

Урарту паллă туррисем.

Ячĕ Ӳкерчĕкĕ Символики Пулса тухни Чӳкленисен калăпăшĕ
Халди
Urartu God Chaldi.jpg
Çӳлти турă, арăсланпа çыхăннă. Чăн урарту турри, çурçĕр Ассирире пуç çапнă пулин те. Кĕл вырăнĕ — Мусасир хули. 17 вăкăр, 34 сурăх.
Тейшеба
Urartu God Teshejba.jpg
Тавăлпа вăрçă турри, вăкăрпа çыхăнтарнă. Кĕçĕн АзиТешубăпа тата МесопотамиАдад — туррисемпе çыхăннă. 6 вăкăр, 12 сурăх.
Шивини
Urartu God Shivini.jpg
Хĕвел турри. Çунатлă лаптак çаврашкапа çыхăннă. Ассири туррипе — Шамашпа çыхăннă. 4 вăкăр, 8 сурăх.

Ял хуçăлăхĕ[тӳрлет]

Çĕр ĕçĕпе сад ăçталăхĕ[тӳрлет]

Урарту ял хуçалăхĕ
Urartu Fork.jpg
 
Urartu Spades.jpg
 
Тимĕр сенкĕсен юлашки, Ван кӳлли патĕнче тупнă. Тимĕр сошники, Топра-кале археологи ĕçĕсенче тупнă. Урарту эрех нӳхрепĕ, çĕре чавсв лартнă карассен пуçтарăнать. 1950 çулта Тейшебаини карманăн çерне чавнă чух тупнă. А.П. Булгаков фотоӳкерчĕкĕ.
Урарту ăстисен япалисем
Erebuni museum, Yerevan, Armania 1246a.jpg
Urartian Pottery 04.jpg
Urartian Wood 1.jpg
Сулахайран сылтăмалла: Урарту текĕрçин (Кармир-Блур) Бронзăллă питлĕхĕ; урарту керамика чӳлмекĕсем («Эребуни» музейĕ); эрешленĕ Йывăç хăми.

Урарту çарĕ[тӳрлет]

Урарту çарĕ
Urartu Chariot D.jpg
Urartian Armor 2.jpg
Erebuni museum, Yerevan, Armenia 1254a.jpg
Урарту çапăçу колесница (Часть орнамента боевого бронзового шлема урартского воина эпохи Аргишти I) Остатки бронзовой кольчуги времён Аргишти I Бронзăллă çĕлем Сардури II (Обнаружен при раскопках крепости Тейшебаини на Кармир-Блуре)

Урарту кăнарлăхĕ[тӳрлет]

Урарту йышăннă çĕрсене халĕ вырнаçнă патшалăхсем

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ Пиотровский Б. Б. Ван патшалăхĕ (Урарту), Тухăç литературин кăлараканĕ, Мускав, 1959
  2. ^ Мовсес Хоренаци История Армении, Айастан, Ереван, 1990 ISBN 5-540-01084-1 (Электронная версия)
  3. ^ Schulz F.E. Mémoire sur le lac de Van et ses environs // Journal Asiatique, Paris, IX, 1840

Вуламалли[тӳрлет]

  • Пиотровский Б. Б. Ванское царство (Урарту), Издательство Восточной литературы, Москва, 1959
  • Меликишвили Г. А. Урартские клинообразные надписи, Издательство АН СССР, Москва, 1960
  • Дьяконов И. М. Урартские письма и документы, Издательство АН СССР, Москва-Ленинград 1963
  • Липин Л. А. Урарту // Очерки истории Древнего Востока, Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР, Ленинград 1956
  • Арутюнян Н. В. Биайнили (Урарту), Издательство Академии наук Армянской ССР, Ереван, 1970
  • Пиотровский Б. Б. Искусство Урарту VIII—VI вв. до н. э., Издательство Государственного Эрмитажа, Ленинград, 1962

Каçăсем[тӳрлет]