Чагатай чĕлхи, — вăтам ĕмĕрсенчи тĕрĕк чĕлхи. Тĕрĕк чĕлхине тĕпчекенсен хушшинче унăн вăхăт чиккисемпе тата хăш ушкăна уйăрасси пирки пĕр шухăш тупăнайман-ха. Вăтам Азире ку чĕлхе урлă тĕрлĕ халăхсем пĕр-пĕринпе калаçнă.
Чагатай чĕлхин тĕпĕ литературлă узбек чĕлхи çинче никĕсленет тесе шутлаççĕ. Çавна май ăна час-часах кив узбек чĕлхи вырăнне хураççĕ. Ку чĕлхе çавăн пекех уйгур чĕлхи çине те пысăк витĕм кӳнĕ.
|
Тĕрĕк чĕлхисем |
| Пăлхар ушкăнĕ |
авар (тĕрĕк) †1 | пăлхар † | гунн †1 | хасар †1 | чăваш |
| Хăй тĕрĕк (пĕрлĕ тĕрĕк) чĕлхисем |
| Авалхи тĕрĕк |
авалхи кăркăс (ениçей-кăркăс) † | орхон-ениçей (ватă тĕрĕк) | уйгур рунă (орхон-уйгур) † |
| Туçи алтай (вар-хĕвелтухăç) ушкăнĕ1 |
кăркăс-кăпчак3: кăркăс (çурçĕр кăркăс, ферган-кăпчак (†), кăнтăр кăркăс), кăнтăр алтай (диал.: хăй алтай (ойрот), теленгит, телеут) | çурçĕр алтай1: шор челхин кондом диалекчĕ2, чулăм челхин анат чулăм диалекчĕ2, çурçĕр алтай (диал.: кумандă, челкан) | тапалар3 |
| Карлук ушкăнĕ |
карлук-уйгур: авалхи уйгур †, карахан (карахан-уйгур) †, халаджа (аргу)1 | карлук-хорезм: литература çыруллă ватă чĕлхесем — хорезм-тĕрĕк †, чагатай, тĕрĕк чĕлхи †, хальхи — айна ‡, или-тĕрĕк, лобнор ‡1, узбек, уйгур (çĕнĕ уйгур), хотан2, хотон (†) ‡1, кăнтăр кăркăс — карлук диалекчĕсем2 |
| Кăпчак ушкăнĕ |
авалхи кăпчак † | ногай-кăпчак: алабуга-ногай2, аçтăрхан-ногай2, казах, каракалпак, ногай, крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ, узбек-ногай (узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсем) ‡2, ферган-кăпчак — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, кăнтăр кăркăс — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, юртă-ногай2 | атăл-кăпчак: пушкăрт, çĕпĕр-тутар, тутар (диал.: мишер) | половец-кăпчак: авалхи половец †, караим крым тутар1 (караим, крым диалекчĕ2, крым тутар (литература), крымчак2, крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ, урум (азовçум) — кăпчак пуплевĕсем2), кумăк-карачай-балкар1 (эрмен-кăпчак †, карачай-балкар, кумăк), мамлюк-кăпчак † |
| Огуз ушкăнĕ |
авалхи огуз † | печенег †1 | салар | çурçĕр узбек (икан-карабулак) | хăй огуз: азербайджан (диалектсем) | айналлу2 | афшар2 | балкан-гагауз | гагауз | кашкай2 | осман † | салчук2 | сири-туркмен2 | сонкор-тĕрĕк | турккă (диал.: кипр) | туркмен (диал.: трухмен) | урум (азовçум) — огуз пуплевĕсем | хорасан-тĕрĕк (диал.: боджнурди) | хорезм (узбек чĕлхин огуз диалекчĕсем)2 | цалк2 | крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕн диалекчĕ |
| Саян (тобас) ушкăнĕ |
çеçенхир: кёк-мончак (диал.: мончак, цэнгэл), тăва | тайга: хĕвелтухăç тăва, сойот-цатан (диал.: сойот, урянхай, цатан), тофалар |
| Хакас (кăркăс) ушкăнĕ |
сарăк-югур (хара-йогур) | фуюй-кăркăс | хакас-алтай: шор чĕлхин мрас диалекчĕ2, чулăм чĕлхин вăтам калаçăвĕ2, хакас |
| Якут ушкăнĕ |
ака теекен | о-теекен, çав шутра долган2, якут литература |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем тата ушкăнсем |
алтай (туçи алтай, ойрот) чĕлхи | крым тутар | узбек | урум (азовçум) | ферган-кăпчак (†) | чулăм | шор | кăнтăр кăркăс | хутăшла чĕлхе ушкăнĕсем: карлук, хакас, çурçĕр алтай тата кăркăс-кăпчак пĕрлешĕвĕ |
| Çырулăх |
орхон-ениçей рунисем | пăлхар рунисем | яналиф |
