Элĕк районĕ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Элĕк районĕ
Герб
Герб
Ялав (ăнлантарни)
Ялав
Патшалăх

Flag of Russia.svg Раççей

Статус

муниципаллă район

Кĕрет

Flag of Chuvashia.svgЧăваш Ен

Тытăмĕ

12 муниципаллă йĕркеленӳ

Администраци центрĕ

Элĕк чиркӳ ялĕ

Йĕркеленĕ вăхăт

1927

Район администрацин пуçлăхĕ

Куликов А.Н

Район пуçлăхĕ/Район депутачĕсен Пухавĕн председателĕ

Дубинин В. Х.

Пурăнан халăх (2010)

19 020[1] (15-мĕш вырăн

Йышлăх

35,1 çын/çм²

Наци йышĕ

чăвашсем - 98%

Лаптăк

554,1 çм² (18-мĕш вырăн)

Карттă çинче {{{чăвашла ячĕ}}}

Вăхăт тăрăхĕ

MSK (UTC+4)

Телефон кочĕ

+7 83535

Почтă индексĕсем

429240

Официаллă сайт
Координатсем: 55°45′18″ с. ш. 46°47′35″ в. д. / 55.755° с. ш. 46.793056° в. д. (G)
Элĕк районĕ

Элĕк районĕ, — Чăваш Енĕн хĕвеланăç еннерех вырнаçнă район. Район администрациĕ Шупашкартан 67 çухрăмра ларакан Элĕк чиркӳ ялĕнче вырнаçнă.

Район администрацин пуçлăхĕ — Куликов А.Н.[2].

Район пуçлăхĕ/ Район депутачĕсен пухăвĕн ертӳçи — Дубинин В. Х.

Тавралăхĕ[тӳрлет]

Çурçĕр енче район Муркашпа Етĕрне, хĕвеланăç енче Хĕрлĕ Чутай, кăнтăр енче Çĕмĕрлепе Вăрнар, хĕвелтухăç енче Красноармейски çĕрĕпе юнашар вырнаçнă. Çурçĕртен кăнтăралла район 18 çухрăма тăсăлать, хĕвеланăç енчен хĕвелтухăç енне — 25 çухрăма. Çĕр лаптăкĕ — 554,1 км2.

Элĕк районĕ Чăваш плато никĕсĕнче ларать, çĕр пичĕ çырма-çатраллă, эрозиллĕ.

Шывлăх[тӳрлет]

Юханшывсем[тӳрлет]

Юханшыв эрешĕнче Сăрăн сылтăм юппи Вылă тата Мăн Çавалăн сулахай юпписем — Хирлеп, Апаçырмапа Сурăм. Шывсен çыранĕсем таткаланчăк, чанкă çыранлă. Çырмасене пур ялта тенĕ пекех пĕвеленĕ, пĕвесенче пулă ĕрчет.

Кӳлĕ, пĕве[тӳрлет]

Тени ял тăрăхĕнче Тени кӳлĕ пур.

Район тытăмĕ, халăх йышĕ, чĕлхе диалекчĕ[тӳрлет]

1999 çулхи кăрлач 1-мĕшĕ тĕлне районта 22,1 пин çын пурăннă. Ытларах пайĕпе чăвашсем (98%) пурăнаççĕ. Халăх йышлăхĕ — 42,5 çын пĕр 1çм2 çине. Пĕр ялта вăтамран 205 çын пурăнать.

Элĕк чăвашĕсем чăваш чĕлхин "-ке" диалекчĕпе калаçаççĕ.

Ял тăрăхĕсем[тӳрлет]

Элĕк районĕн ял тăрăхĕсем

Район 12 ял тăрăхне пайланать. Пурĕпе район йышне 177 ял (чиркӳллĕ ял (сала), выççăлкă, паççулкă) кĕрет.

Район кун-çулĕ[тӳрлет]

Район территорине кĕрекен ялсем революциччен тĕрлĕ çулсенче Хусан кĕпернипе Чĕмпĕр кĕпернисенчи Етĕрне, Кăрмăш, уесĕнчи Ассакасси, Аттай, Хучаш, Шăмат, Çулавăç, Элĕк, Чăваш Сурăм вулăсĕсене кĕнĕ.

Археологи ĕçĕсем[тӳрлет]

Район çĕрĕнче фатьян тата апаш этеплĕхĕпе çыхăннă авалхи çынсен пурăну вырăнĕсене тупса тĕпченĕ. Археологсем Ураскилт, Тавăт, Тури Вылă ялĕсем патĕнче ĕçленĕ. 1956 çулта Ураскилт çумĕнче икĕ Улăп тăприне, Тавăт патĕнче 3 Улăп тăприне тĕпченĕ.

Çакнашкалах Улăп тăприсем Мартынкасси (Кмакуç), Татмăш (Яшплат), Тури Юлăш (Шуйттан-ту), Йăлкăш (Улăп тăпри), Лупашка (Улăп), Ярхуньушкăнь (Полуй тĕмески), Янкурас, Лупашка, Шураç, Шĕнтреш (Тĕмеске), Прашушкăнь, Ямаш, Урпаш, Какаç патĕнче пурине палăртнă.

Хулашсем[тӳрлет]

Изванка (хула çучĕ) Синер, Шурăмпуç, Мучикасси (кивĕ хула), Урпашри карман çучĕ (хула çучĕ), Пĕчĕк Йăлкăш (хула çучĕ), Тури Хурасан (Карман-ту), Тури Вылă, Ураскилт, Кармал Тени

Элĕк районĕ вăрçă-харçă тапхăрĕнче[тӳрлет]

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин фрончĕсенче 9115 çын çапăçнă. 4387 ентеш çапăçусенче паттăррăн пуç хунă[3].

Афганистан хирĕçĕвĕнче 145 çын пулнă. Урăх хĕрӳ тапхăрлă çĕрсенче 204 ентеш хутшăннă.

Çутçанталăк [4][тӳрлет]

Çĕр айĕнчи пуянлăхсем районта çуккипе пĕрех. Кирпĕч тумашкăн суглиноксем кăлараççĕ, тата карбонатлă породăсем хăш пĕр çĕртре тупма пулать.

Чылайрахăшĕпе вăрман тăприллĕ сăрă çĕр, вĕсем районăн 85% таран территорине йышăнаççĕ. Халĕ пур çĕре тенĕ пекех сухаласа усă кураççĕ.

Район климачĕ вăтам континентлă. Хĕлĕсем вăрăм та сивĕ, çилĕллĕ, çăвĕсем ăшă. Хĕллехи вăтам температура — -12,9 °C тан, çуллахи — +18,3 °C. Палăртса юлнă чи сивĕ температура — -44 °C, чи ăшши — +37 °C.

Вăрмансенче юман, каврăç, вĕрене, хурăн, ăвăс, çăка йывăçĕ ӳсет; çаплах — хыр, çемçе чăрăш, кедр, чăрăш, тирек ешерет. Аял сийĕнче — шĕшкĕ, хăмла çырли тĕми, çĕмĕрт, шăлан. Курăксем: серте, хăях тата урăххисем те.

Экономика[тӳрлет]

Промăçлăх[тӳрлет]

Промăçлăх аталанăвĕ çителĕксĕр, механика юсав предприятисем тата ялхуçалăх пурлăх предприятисем. Район тĕпĕнче тумтир-пушмак çĕлеççĕ, юсаççĕ. Çăкăр-кукăль, кондитер пылакĕсене, улма-çырла упранчăкĕсене пĕçереççĕ, алкогольсăр шĕвек тăваççĕ.

Ял хуçалăхĕ[тӳрлет]

Хуçалăхăн тĕп пайĕ — ял хуçалăхĕ. Çĕр ĕçлев лаптăкĕ 46,6 пин га, çав шутра ана-пусă — 36,1 пин га. Ӳсентăран ĕçлĕхĕнче — тырă, çĕрулми, выльăх-чĕрлĕх апатне туса илеççĕ. Выльăх-чĕрлĕх ĕç-пуçĕнче— какай-сĕт вылăх-чĕрлĕхне ӳстересси, утар ĕçлĕхĕ.

Вăрман хуçалăхĕ[тӳрлет]

Районăн вăрманлăхĕ нумаях мар, пур лаптăкĕн 6% яхăн пайĕнче ял хуçалăх тыр-пулне, пахча-çимĕçне акса-лартса илеççĕ.

Банк, финансă ĕçĕсем[тӳрлет]

Раççей Перекет банкĕн Элĕк уйрăмĕ.

Элĕк районĕнче Раççей Перекет банкĕпе Раççей ял хуçалăх банкĕ ĕçлет.

Сывлăха упрасси, сиплесси[тӳрлет]

Çыхăну[тӳрлет]

Элĕк районĕн çыхăну уйрăмĕ

Çутĕç, культура[тӳрлет]

Культура керменĕ

Элĕкре литературăпа тăван ен тĕпчев музейĕ, районăн культура керменĕ ырă сунса кĕтеççĕ.

Халĕ районта ... вăтам шкул ачасене пĕлӳ параççĕ.

Ялсенче пĕтĕмпе 7 музей йĕркеленĕ, ... этеплĕх керменĕсем, клубсем ĕçлеççĕ.

Элĕкре районăн Халăх театăрĕ ĕçлет.

Чăваш чĕлхипе "Пурнăç çулĕпе" хаçат эрнере 2 хут тухса тăрать.

Элĕк районĕнче питĕр кинематографисчĕсем илемле фильм ӳкерме килнĕ

Паллă çыннисем[тӳрлет]


Спорт[тӳрлет]

Физкультурăпа спорт комплексĕ‎

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет]

  • "Аликовская энциклопедия", редколлегия: Ефимов Л.А., Ефимов Е.Л., Ананьев А. А., Терентьев Г. К., Шупашкар, 2009, ISBN 978-5-7670-1630-3.
  • Л.И.Ефимов, "Элĕк Енĕ", Элĕк, 1994.
  • А. А. Золотов, Муракаева (Золотова) Светлана Арсентьевна, "Принципам не изменили", Элĕк - Шупашкар, 1998.
  • Пласкин Г. А., "Элĕксем — Перемышль паттăрĕсем", Элĕк, 1994.
  • "Аликовскому району 75 лет. Очерки и материалы по истории района", под ред. Л. А. Ефимова, Шупашкар, 2002.
  • Тăван Атăл, журнал, "Вăй патăр элĕксем", Шупашкар, №6, 1996.

Каçăсем[тӳрлет]