Европа

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Disambig gray.svg Ку терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, пăхăр Европа (пĕлтерĕшсем).
Location of Europe.svg

Европа, — тĕнче енĕ, Азипе пĕрле Еврази континентне кĕрет. Лаптăкĕ пĕтĕмĕшле 10 млн. км2, 727 миллион патнелле çын пурăнать. Йĕри тавра Атлантика океанĕпе, Çурçĕр Пăрлă океан шывĕсем, тата вĕсен шутне кĕрекен тинĕссен шывĕсем вырнаçнă.

Европа — ҫуттӑн пӗр пайӗ Ҫурҫӗрти Пӑрлӑ, Атлантика океанӗсен тинӗсӗсемпе ҫӑвӑнать, 10 млн млн яхӑн млн яхӑн лаптӑк пур. Азипе пӗрле Еврази материкӗ пулса Тӑрать, Европӑри культура Хӗвеланӑҫри Азиатски культурӑна пӗрлештерес тата тӗрлӗ географи анлӑхне йӗркелес шайра Хирӗҫ Тӑрать.

Космос европи

Европӑра пурӑнакансем 754 миллиона яхӑн е ҫӗр ҫинчи халӑхӑн 9 проценчӗпе танлашаҫҫӗ (2019). Халӑх хӑвӑрт та вӑтам ӳсӗмӗ тӗнчери ытти континентсемпе танлаштарсан пысӑкрах.

Европӑна Ҫӗнӗрен Чӗртсе Тӑратас Тапхӑрта культура, экономика тата социаллӑ хускану сферисенче ҫурт-йӗр витӗмӗ пулса тӑчӗ. Европӑра пурӑнакансем истори тӗлӗшӗнчен кӑна мар, халӑх хушшинчи хальхи хутшӑнусене тата ыйтусене ӑнланма та кирлӗ. Европӑра хальхи физкультура йышши ҫынсем чи малтанхи хут килсе кайни (Homo sapiens) 35 пин ҫул каялла паллӑ, 28 пин ҫул каялла вара, тен, пачах ҫухалнӑ. Европӑра протоиндоевропейецсем тапӑнни пирӗн эрӑчченхи 4-мӗш пинҫуллӑх пулса тӑрать пирӗн эрӑри баденски, Ямной тата Боевой пуртӑ культури килсе кӗнипе ҫыхӑннӑ. Авалхи пилӗк хуларан Европӑра тӑтӑшах икӗ хула, ыттисем виҫҫӗшӗ-Азире; Урбанизаци шайӗ тата Европӑри Халӑхӑн пурнӑҫ шайӗ ытти материксемпе танлаштарсан пысӑкрах пулнӑ. Европӑри хӑш-пӗр регионсенче урбанизаци Азири максимумсене хирӗҫ 50% ҫитнӗ. Авалхи Грецире Хӗвеланӑҫ цивилизаци пуҫланнӑ, вӑл этем историйӗнче ҫитӗнӳсен тӳпи пулса тӑнӑ, вӑл наукӑра, экономикӑра, этем генийӗн производство вӑй-хӑвачӗпе Тӗнчене прогрессивлӑ тытӑм парнеленӗ (политикӑн, наукӑпа культура ҫитӗнӗвӗсенчен ытларахӑшӗ Европӑри вӑтаҫӗр тинӗсре йӗркеленнӗ шухӑшсемпе ҫыхӑннӑ). Халӑхсене аслӑ куҫару Европӑри латинла чӗлхе системине йӗркелемелли тӗп вырӑн йышӑннӑ, ун никӗсӗ Ҫинче Хӗвеланӑҫ Европӑри нумай чӗлхесем йӗркеленнӗ. Пирӗн эрӑчченхи X ӗмӗрте Европӑра ҫӗр ҫинче пурӑнакансенчен ҫурри пурӑннӑ, 1930-25 % (халӗ 9 % яхӑн), вӑтам Ӗмӗрсенче христиан 95 проценчӗ Европӑра пурӑннӑ (халӗ христиансенчен нумайӑшӗ Европӑра пурӑнать), ПӖТӖМ промышленность XIX ӗмӗрте Европӑра концентрациленнӗ (XXI ӗмӗрте — Европӑра 80% ытла).

Европа пайланать:[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Европăн авалхи историйĕ çинчен Европа историйĕ статьяра вулама пултаратăр.

Этимологи[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Европа Европӑри авалхи мифологин, финикия патшисен, Зевс вӑрланӑ тата Крит хулине турттарса кайнӑ паттӑрсен ячӗсене (ҫав хушӑрах Европӑри Эпитета Геройпа Та Деметрпа ҫыхланма пултарнӑ) каланӑ. Ҫав ят мӗнле пулса кайни, французсен лингвисчӗ П.Шантрен, паллӑ мар. Хальхи литературӑра анлӑ сарӑлнӑ этимологи гипотезисене тата античествӑлла (ыттисемпе танлаштарсан) сӗннӗ, анчах та тавлашуллӑ сӑмахсем пур: сӑмахран, пӗр этимологи ӑна грек тымарӗсенчен (еврис) - сарлака та (опсис) - куҫ, "сарлака куҫлӑскер.»;

Чикĕсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Европа ячӗ авалхи грек литературинче (гомер гимнӗнче Аполлон Пифий Европине ҫурҫӗр Греци тесе чӗннӗ) ҫук тата пӗрремӗш хут Гекатея Милетский (ПИРӖН эрӑчченхи VI ӗмӗр вӗҫӗнче), Унӑн Пӗрремӗш кӗнекине Европӑна халалланӑ.

Авалхи грексем Европӑна Чи малтан Азирен Эгей тата Хура тинӗсрен, Африкӑран Вӑтаҫӗр тинӗсрен уйӑрнӑ уйрӑм материк тесе шутланӑ. Европӑри пысӑк материкӑн пӗчӗк пайӗ кӑна пулнине пӗлсе ҫитсен, антика авторӗсем Европӑн хӗвелтухӑҫ чиккине Дон юханшывӗ тӑрӑх ирттерме пуҫланӑ (ун пек представленисем Полибипе Страбон патӗнче тӗл пулаҫҫӗ). Ҫак йӑлана икӗ пин ҫула яхӑн тытса тӑнӑ. Сӑмахран, Меркаторӑн европӑн чикки дон тӑрӑх пырать, унӑн историйӗнчен вара — ҫурҫӗрелле Шурӑ тинӗс таран хытӑ.

XV ӗмӗрте Европа христиан тӗнчин синонимӗ пулса тӑнӑ, анчах та хальхи вӑхӑтра христиансенчен нумайӑшӗ ун территорийӗнче пурӑнать. XIX ӗмӗрте пӗтӗм тӗнчери промышленность Европӑра пулнӑ; паянах продукцин пысӑк пайӗ Унӑн тулашӗнче пулса тӑрать.

В. Н.Татиев 1720 ҫулта Европӑн тухӑҫ чиккине Урал тӑвӗсен хысакӗ тӑрӑх, унтан Яик юханшывӗ тӑрӑх (хальхи урал) Каспи тинӗсне юхса кӗрекен шыва ҫитиччен ирттерме сӗннӗ. Майӗпен ҫӗнӗ чикӗ Российӑра, унтан вара унӑн тулашӗнче те обществӑлла вырӑн пулса тӑнӑ. Хальхи вӑхӑтра Европӑн чикки иртет: ҫурҫӗрте — Пӑрлӑ океан тӑрӑх; хӗвеланӑҫ енче — Атлантика океанӗ тӑрӑх; кӑнтӑр енче — Вӑтаҫӗр, Эгей, Мрамор, Хура тинӗс тӑрӑх.; хӗвелтухӑҫӗнче-Урал тӑвӗсен никӗсӗ, тусем тӑрӑх-Каспий тинӗсӗ таран, Эмба шывӗ тӑрӑх, Эмба шывӗ тӑрӑх, Унтан Кумӑпа Маныч юханшывӗсем тӑрӑх (Кумо-Маныч лакӑмӗ) дон устя (сӑмахран, энциклопедисем тӑрӑх: Пысӑк совет энциклопедийӗ тата Британник Энциклопедийӗ) е, сайрарах, Кавказ хысакӗ Тӑрӑх Хура тинӗс патне ҫитиччен). Чикӗ малалла Европӑпа Ази хушшинче хура тинӗспе хура тинӗс пырӗ тӑрӑх малалла кайни пӗтӗм ҫӑлкуҫ пек пулса тӑрать. Европӑна ҫывӑхри утравсемпе архипелагсем те кӗреҫҫӗ, Ҫав вӑхӑтрах Тӗрӗксен Анатолий ҫыранӗ ҫывӑхӗнчи Греци утравӗсем Азире тӑраҫҫӗ.

Асӑннӑ лару-тӑрӑва пула Азербайджана тата Грузие Европӑри ҫӗршывсен списокне кӗртесси чи малтан политика, экономика тата культура шухӑшӗсем ҫинче никӗсленет, ҫавӑн пекех хӑш-пӗр чухне уйрӑм географи тытӑмӗнче палӑрать, ҫакӑ вӑл пӗр пӗлтерӗшлӗ мар.

Европӑра Хӑш-пӗр вырӑнсенче Европӑри физкультура чиккисем шутланман ҫӗршывсемпе территорисем ҫине пӑхнӑ пек пӑхма пултараҫҫӗ, Анчах Европӑра политика, экономика тата культура тӗлӗшӗнчен ҫыхӑннӑ.

Истори[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Европӑра ҫынсем нумай пурӑннӑ. Европӑна пӗр ҫын ӑҫтан килнӗ, тавлашуллӑ. Европа этемлӗхе ҫуралмалли вырӑн пулман. Европӑна Индирен пӗрремӗш гоминидсем килни ҫинчен версисем пур. Анчах та чи малтанах шухӑшласа кӑларнӑ Гипотеза Вӑл Африкӑран Малти Ази урлӑ гоминдсем килесси ҫинчен. Ҫакӑ виллафранк вӑхӑтӗн варринче пулса иртнӗ тесе пӗтӗмлетӳ те пур (188 куна кӑтартман). Homo sapiens Европӑпа Хӗвеланӑҫ Азине неандерталь ҫыннисем вырӑнаҫнӑ.

Пӗтӗм Европӑна гейдельберг ҫынни тата унӑн тӳрӗ йӑхӗ недерталец тесе шутланӑ, ҫитменнине тата вӑл европӑри климат патне специализациленӗ форма шутланнӑ.

Европӑра хальхи физкультура йышши ҫынсем чи малтанхи хут килсе кайни (Homo sapiens) 35 пин ҫул каялла паллӑ, 28 пин ҫул каялла вара, тен, пачах ҫухалнӑ.

Пирӗн эрӑчченхи 4-мӗш пин ҫул хушши европӑра протоиндоевопейецсем тапӑнни Баден, Ямной тата Боевой пуртӑ культури курӑннипе ҫыхӑннӑ.

Вӑтаҫӗр Тинӗсӗн тухӑҫ пайӗнче Авалхи Грецире европӑри цивилизаци пуҫланнӑ. Халӑхсене аслӑ куҫару Европӑри латинла чӗлхе системине йӗркелемелли тӗп вырӑн йышӑннӑ, ун никӗсӗ Ҫинче Хӗвеланӑҫ Европӑри нумай чӗлхесем йӗркеленнӗ.

Европăри Ҫĕршывсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Çурутравсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Утравсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Юханшывсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Кӳлĕсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]