Чăваш сӳретле ӳнерĕ

Шупашкарти Управçă Анне палăкĕ. (24.04.2024) В. П. Нагорнов скульптор

Чăваш сӳретле ӳнерĕ — чăваш халăхĕпе тата Чăваш республикипе çыханнă Сăрлавӳнер, Скульптура, Графика, Монументла ӳнер, Фотоӳнер.

1920-мĕш çулччен чăвашсен хăйсен администрцилле автономилле тытăм пулман та, вара унчченхи тапхăрта чăвашсемпе çыханнă пулăмсене пăхса тухма тивет. 1920-мĕш çул хыççăн ĕнтĕ уйрăм территорири пулăмсене те тĕпе хумалла пулать. Анчах умĕнхи принцип та пăрахăçа тухмасть.

Чăваш атономийĕ, Чăваш республики, Чăваш облаçĕ тенĕрен, татса паман теорилле ыйтусем пур. Енчен те чăваш мар ÿнерçĕсем пур пулсан, çакă «Чăваш сӳретле ӳнерĕ» текен ăнлава кĕрет-и? Кĕртме пулать, анчах çакна епле йышăнĕç? "Чăвашсем ыттисенчен вăрлаççĕ," — темĕç-и? (Кун пирки тĕплĕнрех аяларах пăхмалла). Ку ыйтăва концепцилесе татаса паман.

Патша саманинчех палăрма ĕлкĕрнĕ чăваш ÿнерçисем

• Донской Фёдор Герасимович (1746—?), турăшсем çыракан. Вăрнар тăрăхĕнчи Мăн Явăш ялĕнчен тухнăскер, 1755–63-мĕш çулсенче Хусанти çĕнĕ крешшĕнсен шкулĕнче вĕреннĕ, 1761-мĕш çултанпа — Хусан епископĕн кил-çуртĕнче турăшсем çырссине алла илнĕ. 1764-мĕш çултанпа Хусан епископачĕ çумĕнчи турăшсем ăсталассин мастерскойĕнче ĕçлет.
• Кокель Алексей Афанасьевич
• Адрианов Михаил Адрианович (1990-1917), Одесса хулинче 1916-мĕш çулта (хальхи стильпе 1917-мĕш çул тĕлне лекет) çар вĕрентĕвĕсенче вилнĕ.

Чăваш автономине туса хунă хыççăн (1920-30-мĕш çулсем)

Сăрлавӳнер

• Спиридонов Моисей Спиридонович
• Сверчков Никита Кузьмич
• Зайцев Юрий Антонович
• Архипов Дмитрий Семёнович (1889-1942), ача чухне темле майпа Кавказа лекнĕ, темле улпут патĕнче пурăннă, унта ÿкерÿ ăсталăхне, фото ĕçне вĕреннĕ, каялла таврăнса Чĕмпĕрти чăваш щшкулне пырса лекнĕ, унти Некрасов вĕрентевçĕрен çуллă сăрсемпе карччынсем çырма хăнăхнă.

Графика

• Быков Фёдор Семёнович (1885-1966), çак ята чăваш сӳретле ӳнерĕн контекстене кĕртес тĕлĕшпе хăшпĕр проблемăсем пур (кун пирки статья преамбулинче те каланă).
• Дмитриев Иван Васильевич (14.04.1902 - 1991)

Скульптура

• Спиридонов Григорий Спиридонович (19.03.1896-30.10.1946), Хусанти илемлĕх шкулĕн скульптура-архитектура уйрăмĕнче вĕреннĕ (1912-1918).

В. В. Путин Д. А. Медведева чăваш ÿнерçин Н. В. Овчинниковăн «Цехра» карччынне парнеленĕ самант. 2016-мĕш çулхи сентябрĕн 15-мĕшĕ

Чăваш сӳретле ӳнерĕ. Мĕн вăл?

Ĕнтĕ, сăмахран, Чăваш литературин историне тата ун пирки çырма вĕренсе çитнĕ темелле. Чăваш ÿнерĕн историйĕ тата унăш шалашĕ, тăрăмĕ пирки епле çырамалла-ши тата?

Куншкал оппăтсем пур темелле.

Bуламалли

• Викторов Ю. В. Союз чувашских художников. Чебоксары: Изд-во Чуваш. гос. пед. ун-та, 2008. 174 с.: ил.
• Викторов Ю. В. Чувашская станковая живопись XX века. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2018. 255 с
• Голышенкова Е. В. Большая Волга — X: Юбилейная региональная художественная выставка // Центр и периферия. 2008. № 3. С. 92 — 101
• Григорьев А. Г. Сто тысяч красок. Популярный очерк современного чувашского изобразительного искусства. Чебоксары: Чувашкнигоиздат, 1967. 85 с.
• Григорьев А. Г. У истоков профессионального изобразительного искусства Чувашии. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1978. 95 с.
• Изобразительное искусство автономных республик РСФСР: альбом / сост. В. А. Юдичев. Ленинград: Художник РСФСР, 1973. 449 с.
• Калмыков Г. Откуда взялась и куда делась «Большая Волга»? // СамКульт [сайт]. URL: https:// samcult.ru/heritage/24241?ysclid=mffi u8mhnh370613281 (дата обращения: 23.12.2023)
• Садюков Н. И. Творящие прекрасное. Статьи, очерки о художниках. Чебоксары: Чебоксарская тип. № 1, 2013. 208 с.
• Союз художников Чувашии: альбом-каталог: 1935 — 2005: 70-летию посвящается. Чебоксары: [б. и.], 2005. 199 с.: ил.
• Спиридонов М. С. Крылья памяти. Воспоминания художника. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1990. 207 с
• Трофимов А. А. Изобразительное искусство Чувашской Республики. Чебоксары; Москва: PNB Print, 2017. 255 с.
• Ургалкина Н. А. Художники Чувашии. Ленинград: Художник РСФСР, 1978. 208 с
• Ургалкина Н. А. Чувашское советское искусство в 1917 — 1970 гг. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1973. 120 с.
• Художественно-графический факультет: становление и развитие. Чебоксары: Чебоксарская тип. № 1, 2010. 136 с.
• Художники Чувашии: биобиблиографический справочник / сост. Н. А. Ургалкина. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. 256 с.
• Художники Чувашии: биобиблиографический справочник / сост. Н. А. Ургалкина. 2-е изд. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1989. 476 с
• Червонная С. М. Живопись автономных республик РСФСР (1917 — 1977). Москва: Искусство, 1978. 208 с.
• Чувашский государственный художественный музей: биобиблиографический справочник сотрудников музея. 1939 — 2014 гг. Чебоксары, 2014. 80 с.
• Малинина А. А. История чувашской живописи в искусствоведческой литературе // Современная гуманитаристика. 2025. Т. 1. № 3. С. 155 — 168
• МордвиноваА.И.Эволюция концепта «национальное» в живописи художников Чувашии ХХ в. // Полилингвиальность и транскультурные практики. 2025. Т. 22. No 3. С. 670–681. https://doi.org/10.22363/2618-897X-2025-22-3-670-681

Каçăсем

• Элли Юрьев çинчен очерк