Контент патне куҫ

Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
«Чечевица» операци
Хушнӑ пӗлӗмсем
Конфликт: Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ
Патшалӑх: ССРП
Туни вӑхӑчӗ: 1944 ҫ. кӑрлачӑн 29
Ӑсталакан: Лаврентий Берия
Командӑлакан: ССРП-ӑн НКВД
Тӗл: чеченсен тата ингушсен вӑйпа депортацийӗ
Тӑвакан: РККА, НКВД, НКГБ тата «СМЕРШ»
Кодлӑ сӑмах: Пантера
Вӑхӑт: 1944 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнчен пушӑн 9-мӗшӗччен
Вырӑн: Чечен-Ингуш АССР;
Дагестан АССР;
Ҫурҫӗр Осетин АССР
Хутсем: «Постановление ГОКО № 5073 сс»[1]
Статус: пурнӑҫланнӑ, анчах 1957 ҫ. кӑрлачӑн 9 пӑрахӑҫланӑ[2]
Пӗтӗмлетӳ: ЧИАССРӑн пӑрахӑҫлани, унӑн вырӑнне Грозный облаҫӗн йӗркелени тата юлнӑ территорисене ҪОАССР, ДАССР тата ГССР хушшинче пайлани.
Вилнинисем: 123 000–200 000 чечен тата ингуш, е ку халӑхсен йышӗн 1/4 тата 1/3 пайӗсем, халӑх ӳсӗмӗн чарни[3]

(Чеченсен шутпа 400 000)[4]

Аманнисем: 496,000 чеченсемпе ингушсем ятарлӑ вырӑнсене депортациленӗ[4]
Тӗс: Геноцид, ҫынсен куҫса кайтарӑвӗ, этнослӑ тасаттару, чикӗштерӳ, выҫӑпа антӑхтару

Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ е «Чечевица» (Ясмӑк) операци (чеч. До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар[5][6][7][8] — «куҫса кайтару, аркату»[9]; инг. Ме́хках да́ккхар, ме́хках ба́хар) — 1945 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнчен пушӑн 9-мӗшӗнччен Чечен-Ингуш АССР-тан ингуш тата чечен ҫыннисене Казах тата Кӑркӑс АССР-сене (тата кӑшт РСФСР-ӑн ҫӗпӗр регионӗсене, Таджик тата Узбек ССР-сене те) вӑйпа куҫса кайтару. Тӗрлӗрен хаксем тӑрӑх операцие пула 500-650 пин чечен тата ингуш ҫынни вӗсен тӑван ҫӗршывӗнчен куҫса кайтарнӑ.

1944 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче, Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче, совет ертсе пырӑвӗ Ҫурҫӗр Кавказри пур вайнахсене (чеченсемпе ингушсене) Вӑтам Азие вӑйпа куҫса кайтарнӑ. Ку каҫса кайтару НКВД пуҫлӑхӗн Лаврентий Берийӑн йышӑнӑвӗпе тунӑ. Ку йышӑну Иосиф Сталин совет лидерӗ тата диктатор ырланӑ. Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ 1930-1950 ҫ. ССРП шалӗнчи политикипе ҫыхӑннӑ пулнӑ, ҫав вӑхӑтра нумай халӑхсем (этнос сахалрахӑшӗсем) вӗсен тӑван ҫӗрӗсенчен куҫса кайтарнӑ.

Ку операцире ССРП-ӑн пур регионӗсенчен 19 пин офицерпе 100 пин НКВД салтакӗсем хутшӑннӑ, депортаци патне хатӗрлев 1943 ҫулхи юпа каярах мар пуҫланнӑ. Депортаци ССРП-ри пур халӑхсене витӗмленӗ, ӑна пула Чечен-Ингуш Автономиллӗ Совет Социализм Республики пӑрахӑҫланӑ пулнӑ. Ку депотацирен киревсӗр демографиллӗ пӗтӗмлетӳсем пулнӑ: 496 пин депортациленӗ чеченсенчен тата ингушсенчен чӗрӗк вилнӗ. Пӗтӗмпе, архиври пӗлӗмсем тӑрӑх: депортаци тата массӑллӑ арестлени вӑхӑтӗнче, РСФСР-ти тата Казах ССР-ти, Кӑркӑс ССР-ти (ку регионсенче вӗсене нумай йывӑр ӗҫлемелли пурӑнмалли вырӑнсене вӑйпа куҫса кайтарнӑ) каҫҫӑн пӗрремӗш ҫулӗсенче ҫӗр пин ытла ҫын вилнӗ е вӗлернӗ пулнӑ. Чечен ҫӑлкуҫӗсем тӑрӑх 400 пин ҫын вилнӗ[4]. Совет Пӗрлешӗвӗнчи вӑйпа куҫса кайтарусене пула йӗрлекен пур этнос ушкӑнӗсенчен чеченсем хушшинче вӗлернисен проценчӗ чи пысӑк пулнӑ. Депортаци вӑхӑтӗнчи чеченсем НКВД пайташӗсен тӗрӗслевӗнче пулнӑ.

Каҫӑ 13 ҫул пулнӑ. Ҫӗнӗ совет влаҫӗсем, Никита Хрущёв влаҫа килнӗ чух, нумай сталин политикин ӗҫӗсем пӑрахӑҫланӑран 1957 ҫулта депортацири чӗрӗлнисем тӑван ҫӗршыва таврӑнма пултарнӑ. Вырӑнти пӗлӗмсем тӑрӑх, 1961 ҫул патне Чечен-Ингуш АССР-а 432 пин вайнах куҫса килнӗ. Анчах вӗсен таврӑнни ахаль пулман: ӗҫсӗрлӗх, сахал пурӑнмалли ҫурт, кунта килнӗ вырӑссемпе этнос хирӗҫӗвӗсем. Пур йывӑрлӑхсене пӑхмасӑр, чеченсемпе ингушсем ҫӗнелнӗ хӑйсен халӑхсен йышӗ. Ку депортаци несӗлсен астӑвӑмӗнчи манӑҫми йӗрсем хӑварнӑ. Хальхи чеченсемпе ингушсен нумайрахӑшӗшӗн нарӑсӑн 23-мӗшӗ — инкек кунӗ. Чечняпа Ингушетири ӑна геноцид акчӗ шутланать. 2004 ҫулта Европа Пӗрлешӗвӗн парламенчӗ ку депортацие геноцид акчӗ пек йышӑннӑ.

Историллӗ сӑлтавсем

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Тӗп статьясем: Вырӑс-чечен конфликчӗ, Кавказ вӑрҫи, Чечен пӑлханӑвӗ (1940–1944)

Чеченсемпе ингушсем пӗр-пӗринпе питӗ ҫыхӑннӑ тата ӑнланакан чӗлхесемпе калаҫаҫҫӗ, иккӗшӗ те вайнах чӗлхисем. Хальхи историри вырӑс-чечен конфликчӗ чи вӑрӑммисенчен пӗри шутланать, вӑл виҫӗ ҫӗр ҫулччӗ[10]. 1785 ҫулта Кавказри Раҫҫей экспансине хирӗҫ чеченсем хирӗҫлеме пуҫланӑ чух ку конфликт пуҫламӑшӗ шутланать[11]. Кавказ вӑрҫи 1817-рен 1864 таран ҫулсенче пулнӑ. Раҫҫей империйӗ ку тӑрӑха ҫапӑҫса аннексиленӗ те унӑн халӑхӗсене пӑхӑнтарнӑ[11], ку процесс тӑнӑҫлӑ пулман, нумай ҫынсем вӗлернӗ пулнӑ, халӑхсем вӗсен тӑван тӑрӑхӗсенчен куҫса кайтарнӑ[12]. Сӑмахран, черкессем (адыгсем), убыхсем тата абазинсем Осман империне депортациленӗ (Черкес геноцичӗ[13], тинӗсре ҫулҫӳрев вӑхӑтӗнчи нумай ҫынсем выҫлӑхран тата чирӳсенчен, ансӑрлӑхра пулса, вилнӗ). Кавказри ытти вырӑс мар халӑхсем те аманнӑ. 1847 ҫулта Кавказра 1,5 миллионччен чечен ҫынни пурӑннӑ, анчах вӑрҫӑпа куҫса кайтарусене пула 1861 ҫулта вӗсен йышӗ 140 пинччен пӗчӗкленнӗ, 1867 ҫулта — 116 пинччен ҫеҫ[14]. 1865 ҫулта 39 пин яхӑн чечен ҫынни Осман империне куҫса кайтарнӑ[11].

XIX ӗмӗрте чечен, осетин, черкес тата кабарда ҫыннисем

Куна пӑхмасӑр, чеченсем хӑйсен пӑхӑнманлӑхӗ тавӑрма хушнӑ тата вӗсем 1878 ҫулта Раҫҫей империне хирӗҫ тепӗр хут пӑлханнӑ[15]. 1920-1930 ҫ. вӗсем Иосиф Сталинӗн коллективизациллӗ те советизациллӗ политикине хирӗҫ пулнӑ. Ку хирӗҫӗве официаллӑ ят панӑ: чечен йывӑрлӑхӗ[16]. Ҫав вӑхӑтра чеченсен тата ингушсен автономийӗсен территорийӗсем нумай хут улӑштарнӑ, 1936 ҫулта, ытах, Чечен тата Ингуш автономиллӗ облаҫӗсем Чечен-Ингуш Автономиллӗ Совет Социализм Республикине пӗрлешсе йӗркеленӗ[11].

1940 ҫулта Галанчожра Хасан Исраиловӑн пуҫӗпе тепӗр чечен пӑлханӑвӗ пуҫланнӑ. Вӑл 1939 ҫулхи Хӗл вӑрҫи вӑхӑтӗнче совет ҫарӗсене хирӗҫ финнсен хирӗвӗнчен хавхаланнӑ[17]. 1942 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче Майрбек Шерипов ушкӑнӗ Шатой тата Итум-Кали районӗсенче пӑлханнӑ. Унтан вӗсем Исраил ҫарӗсемпе совет системине хирӗҫ пӗрлешнӗ. 1942 ҫулхи ҫуркунне совет сывлӑш-ҫӑр вӑйӗсем, пӑлхану пӑхӑнтарас тесе Чечен-Ингуш АССР-а бомбӑланӑ[17]. Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫин вӑхӑтӗнче совет ерсте пырӑвӗ чеченсемпе ингушсене нимӗҫ оккупанчӗсемпе ҫыхӑнтарнӑ[18]. Нацистсем Азербайджан ССР-ӑн Баку нефть сыхлӑхӗсемччен ҫитесшӗнччӗ. 1942 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Осман Губе диверсант пуҫӗпе нимӗҫ десантҫисен ушкӑнӗ Галашки районӗн Бережки ялӗ умӗнчи совет хирӗҫхи акцийӗсем пурнӑҫлас тесе ларнӑ, анчах ку операцин пӗтӗмлетӗвӗ питӗ сахал[19].

ССРП йышӗнче 20 миллион яхӑн мӑсӑльман пурӑннӑ, тата совет ертсе пырӑвӗ Кавказри чеченсен пӑлханӑвӗ йӑлт Вӑтам Азие сарӑлаяслӑхран хӑранӑ. 1942 ҫулхи ҫурлара вермахт ҫарӗсем Карачай-Черкес автономиллӗ облаҫне тата Кабарда-Балкар АССР-сене ҫапӑҫса илнӗ. Кунран вырӑнти халӑхсем хушшинче совет хирӗҫхи кӑмӑлӗсем сарӑлнӑ. Анчах Грозныйччен нацистсем ҫитмен[20] тата Чечен-Ингуш АССР-ти пӗртен пӗр нимӗҫ ҫарӗсемпе оккупациленӗ хула — Малгобек пулнӑ, ӑҫта вырӑссем кӑна пурӑннӑ[3].

1942 ҫулхи ҫурла-авӑн уйӑхӗсенче нимӗҫ ҫарӗсен Ингушети патӗнче килнӗ чух чечен партизан вӑрҫин уҫҫиллӗ тапхӑр пуҫланнӑ, тата 1943 ҫулхи ҫуллахи-кӗркунне вӗҫленнӗ. 1943 ҫул пуҫламӑшӗнче совет хирӗҫ-тапӑнӑвӗ Ҫурҫӗр Кавказран нимӗҫ ҫарӗсене хаваласа янӑ[21].

Тӗрлӗрен историҫӗсем чеченсемпе нимӗҫсем[22] хушшинче ҫыхӑнӑва суя шутлаҫҫӗ[23]. Чеченсемпе ингушсем, ССРП-ри кирек мӗнле элтешсем пек, Хӗрлӗ Ҫара кайнӑ, халӑх милицинче ӗҫленӗ, совет хӳтӗленӳ операцисене укҫа[3] панӑ. Коллаборацинистсен чи пысӑк шучӗ 100 ҫын пулма пултарнӑ[24].

Депортаци

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Тӗп статьясем: ССРП-ри халӑхсен депортацийӗсем, ССРП-ри ятарлӑ куҫса ларнӑ ҫынсем

НКВД пуҫлӑхӗн Лаврентий Берийӑн хучӗпе Чечен-Ингуш АССР-ӑн пур чечен тата ингуш халӑхне Совет Пӗрлешӗвӗн инҫе ҫӗрӗсене тавар пуйӑсӗсемпе депортацилемелле. Ку операцин вырӑсла ячӗ: «Чечевица» (чӑв. ясмӑк). Ку сӑмахӑн пӗрремӗш икӗ сас палли унӑн тӗл ҫине палӑртать. Ку операцин чеченле ячӗ: «Ардахар» (чӑв. пӗтни)[23]. Ку операцин хатӗрлев 1943 ҫулхи юпа уйӑхӗнчен пуҫланнӑ, Берийӑсӑр пуҫне ӑна унӑн чи шанӑҫлӑ НКВД офицерӗсем — Иван Серов тата Богдан Кобулов хатӗрлеме пулӑшнӑ[16]. Сталине Берия чеченсем хушшинчи "ӗҫ дисциплинин сахал шайӗ", "бандитизм тата терроризм сарӑлни", "коммунизм партине чеченсен кӗртменни" тата "пӗр нимӗҫ агенчӗн калани тӑрӑх вӑл вырӑнти ингушсем хушшинчи вӑйлӑ пулӑшу тупнӑ" ҫичнен каласа панӑ[25]. Унтан вара Берия операци тума каланӑ. Чечен-Ингуш АССР-ӑн ертӳҫи Супьян Кагирович Моллаев ку йышӑну илтнӗ чух йӗме пуҫланӑ, анчах хӑвна хӑй ҫирӗплетнӗ тата пӑхӑннӑ[25]. Чечен-Ингуш АССР нацизм ҫарӗсемпе каптӑм нихӑҫан оккупациленмен, анчах ку депортаци "совет влаҫне хӗҫпӑшаллӑ хирӗҫӳпе" явапланӑ[21]. Анчах нацистсемпе вайнахсен ҫыхӑнӑвӗсем нихӑҫан нимӗнле совет судӗнче кӑтартса паман[26].

Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче Сталинӗн департацисен тата вӑйпа куҫса кайтарни политикинчен 3 332,6 пин ҫын аманнӑ[27]. Куна тӑвас тесе каланӑ сӑлтавсем: "этнос хирӗҫӗвӗн пӗчӗклетни", "политикӑллӑ лару-тӑрӑвӗн стабилизацийӗ", "совет влаҫне хирӗҫ" тунинчен ҫынсене явап тыттарни[3]. 1939 ҫулхи халӑх ҫырса тухӑвӗ тӑрӑх Совет Пӗрлешӗвӗнчи 407 690 чечен тата 92 074 ингуш пулнӑ[28]. 1943 ҫулхи юпа уйӑхӗн 13-мӗшӗнче «Чечевица» операци пуҫланнӑ: салтак тата ӗҫчен 100 пин яхӑн шучӗ Чечен-Ингуш АССР-а янӑ. Легендӑпа, вӗсем ҫулсемпе кӗперсене юсав тумаллаччӗ. Темӗнле салтаксем чеченсен тата ингушсен ҫуртӗсенче хуҫасемпе пӗрле пурӑннӑ. Вырӑнтисем вӗсене хӑнасем шутланӑ[29]. 1944 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 20-мӗшӗнче операци ертсе пырас тесе Берия Грозныя килнӗ[29].

Кавказри чеченсен тата ингушсен вырнаҫтарӑвӗ

1944 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче (Хӗрлӗ Ҫар кунӗнче) операци пуҫланнӑ. НКВД ҫарӗсем ҫуртсенчен ҫынсене пуҫтарнӑ[30]. Пурӑнан ҫынсене арестленӗ тата Studebaker US6 грузовиксене вырнаҫтарнӑ, унтан вӗсене хутса ӑшӑтман тата изоляцилемен тавар вакунӗсене янӑ[29]. Кӗтми куҫса кайтаруччен пур кирлӗ япаласем илес тесе вырӑнтисене 15-30 минут кӑна панӑ[29]. 1944 ҫулхи пуш уйӑхӗн 3-мӗшӗнчен ҫырусем тӑрӑх, ку операци пурнӑҫлас тесе йӑлт ССРП-ран 19 пин офицерпе 100 пин салтак сахалтарах мар пуҫтарса янӑ. 500 яхӑн ҫын йӑнӑшлӑ куҫса кайтарнӑ, мӗншӗн тесен вӗсем чечен е ингуш пулман[19]. Планпа, пӗрремӗш виҫӗ кунра анатри тӑрӑхран 300 пин ҫын куҫса кайтармаллаччӗ, унтанхи кунсенче — тури тӑрӑхри пурӑнакан юлнӑ 150 пин ҫын[29].

Кам куҫса кайнипе килӗшмен, ӑна хирӗҫ вӑйпа явап тыттарни усӑ курнӑ. Тӗслӗхрен, Хайбах ялӗнче 700 яхӑн ҫын пӗр сарайра хупнӑ тата НКВД генералӗн Михаил Гвешианин хучӗпе чӗррӗн вуттарнӑ[29]. Кунран генерала Берийӑран чыслав пама сӑмах панӑ. Инҫе вырнаҫнӑ ялсен пурӑнаканӗсен нумайрахӑшӗ Берийӑн каланипе вӗлернӗ, мӗншӗн тесен вӗсене "куҫма май пулман"[21]. Ку пӗлтерет, ваттисене, чирлекенсемпе вӑйсӑррисене е вӗлерсе пемелле, е вӗсен вырӑнӗсенче выҫлӑхран вилме хӑвармалла. Хӑш пӗр чух, салтаксем пушӑ ҫуртсене ҫаратса кайнӑ[29]. НКВД ҫарӗсен ӗҫӗсене пӗр куракан асра илет:

Вӗсем пур ҫуртсене тӗрӗсленӗ, никам юлман... Пӳртре килекен салтак авӑнасшӑн марччӗ, вӑл автоматпа тӗрлӗ енсене пенӗ. Пӗр сакран юн юхрӗ, унта ача пытаннӑ. Амӑшӗ кӑшкӑрчӗ те салтака ыткӑнчӗ. Вӑл ӑна вӗлерсе пенӗ. Вакунсем ҫитмен пулнӑ. Юлнисене вӗлерсе пенӗ. Ӳтсене хӑйӑрпа ҫӗрпе ипсӗррӗн витсе хунӑ. Пени те ипсӗр пулнӑ, ӑмансем пек ҫынсем ҫӗртен шуса тухнӑ. НКВД ҫарӗсем йӑлт каҫ вӑхӑтӗнче вӗсене вӗлерсе пенӗ те ҫӗнетсе пенӗ[31].

Тавар вакунӗ. Ҫавӑн пек вакунсенче халӑхсене Кавказран Вӑтам Азие депортациленӗ

Протестлекенсене, хирӗҫлекенсене, хуллен утакансене вырӑнта пенӗ[32]. Пӗр инцидентре НКВД ҫарӗсем Моисты тӑвне улӑхнӑ таат унта 60 пурӑнакана тупнӑ. Пеме командир йышӑнӑвне пӑхмасӑр вӗсем сывлӑша пенӗ. Унтан командир салтаксен ҫур пайне пурӑнакансене пӗрлешме каланӑ, салтаксен урӑх пайӗ вӗсене пенӗ[29]. Операци вӑхӑтӗнче 2016 «антисовет» элеменчӗ арестленӗ те 20 пин хӗш-пӑшал конфискациленӗ[33].

1943-1945 ҫ. Ҫурҫӗр Кавказра совет ҫарӗсен вӑйӗпе 650 пин яхӑн ҫын[19][34][35] депортациленӗ (Далхат Эдиев пӗлӗмӗпе — 724 297[23]). Ардахар (чеченлерен: пӗтни) вӑхӑтӗнче 478 479 ҫын вӑйпа куҫса кайтарнӑ: 387 229 чечен те 91 250 ингуш[25]. Вӗсене 40-45-шер ҫын 180 ятарлӑ пуйӑссенче вырнаҫтарнӑ. Пӗтӗмпе, ку массӑллӑ вӑйпа куҫнишӗн нарӑсӑн 23-мӗшӗнчен пушӑн 13-мӗшӗччен 14 200 тавар вакунӗ те 1000 платформа усӑ курнӑ. Депортацилекенсен 40-50% яхӑн ачасем пулнӑ[3]. Атӑлҫи нимӗҫӗсем хыҫҫӑн ССРП-ри хӗстернӗ халӑхсенчен халӑх йышӗпе чеченсем иккӗмӗш вырӑнта пулнӑ[36]. Регионтан татах пинсен вуннисем ҫынсем депортациленӗ: калмӑксем, балкарсем, месхети турккисем, карачайсем[19]. Депортацирен явап тыттарман ҫынсемпе мӑшӑрланнӑ чечен тата ингуш хӗрарӑмӗсене кӑна ирӗкленӗ. Анчах, чечен е ингуш арҫыннипе мӑшӑрланнӑ вырӑс хӗрарӑмӗсем, вӗсем уйрӑлмасан та, депортациленӗ те[3]. Вӗсен выльӑхӗ Украин ССР-ӑн, Ставрополь крайӗн, Воронежпе Орёл облаҫӗсен колхозӗсене янӑ. Ку выльӑхсен нумайрахӑшӗ выҫлӑхран вилнӗ[3].

ССРП-ри Вӑтам Азире чеченсен йышӗ, 1953 ҫ. кӑрлачӑн 1
ССРП-ри Вӑтам Азире ингушсен йышӗ, 1953 ҫ. кӑрлачӑн 1

Берия пӗлтернӗ тӑрӑх, пӗрремӗш кунра виҫӗ кӑна ҫын хирӗҫӳ тунӑ, 842 ҫын "изоляциленӗ", 94 741 ҫын хӑйсен ҫуртсенчен куҫса кайтарнӑ[19]. Тавар пуйӑсӗсенче электрлӗх, хутлӑх, шыв пулмантан шалта эпидеми, инфекци тата выҫлӑх пуҫланнӑ, нумай ҫынсем вилнӗ[37]. Вӑтам Азие кайни пӗр уйӑх яхӑн пулнӑ[34]. Вакунсем питӗ ансӑр[38] пулнӑ, туалет пулман[32]. Депортацилекенсене ҫиме питӗ часах мар панӑ[29]. Тӑван ҫӗршывран 3000 км ытла куҫса кайнӑ ҫынсене Вӑтам Азин этемсӗр районӗсенче хӑварнӑ[32]. Вӗсен ҫурт, ҫиме пулман.[37] 239 768 чечен тата 78 479 ингуш Казах ССР-а янӑ, 70 089 чечен тата 2278 ингуш Кӑркӑс ССР-а янӑ. Юлнисене Узбек ССР, Раҫҫей СФСР тата Таджик ССР хушшинче пайланӑ[3].

Вайнахсен инкекӗ кунта чарӑнман. 1944 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче Берия директива йышӑннӑ, унпа НКВД йӑлт ССРП тӑрӑх ку халӑхсен депортацилемен ҫыннисене тупмалла. Пӗр те хӑвармалла мар. Ӑна пула Дагестанта, Азербайджанта, Грузире, Краснодар крайӗнче, Ростов тата Аҫтӑрхан облаҫӗсенче 4116 чечен тата ингуш тупнӑ пулнӑ. 1945 ҫулхи ака уйӑхӗнче Грузин ССР-тан 2741 чечен, Азербайджан ССР-тан 21 чечен, Краснодар крайӗнчен 121 чечен депортациленӗ. Мускаври 2 кӑна чечен каҫӑран сыхланнӑ. Хӗрлӗ Армири пур чечен е ингуш демобилизациленӗ те Вӑтам Азие янӑ та[3]. Ку хушнӑ каҫӑсемпе шутласан депортациленӗ чеченсемпе ингушсен йышӗ: 493 269 ҫын[39][40]. Ку операцин тӑваканӗсенчен никама яван тыттарман[16]. «Чечевица» операцин хутшӑнаканӗсен нумайрахӑшӗ Суворов премийӗпе чысланӑ пулнӑ[3].

ССРП-ри урӑх депортациленӗ халӑхсем пек, чеченсемпе ингушсене ятарлӑ поселени тытӑмне вырнаҫтарнӑ[36]. Ку тытӑм тӑрӑх 16 тата ытла ҫулта чечен е ингуш вырӑнти НКВД тӳрин ҫырса тухӑнмалла. Кайма тӑрӑшакансене ГУЛАГа янӑ. Ятарлӑ поселенец статусӗ эткерлӗхлӗ[41]. Каҫнӑ ҫынсене чи йывӑр тата хӑрушӑ вырӑнӗсене ӗҫлеме янӑ: туни объекчӗсем, шахтӑсем, савутсем[16]. Ӗҫ укҫи вырӑнне вӗсене продукт талонӗ панӑ[40]. Вырӑнти влаҫсем депортациленисемпе питӗ япӑх пӑхнӑ. Туман ӗҫрен вӗсене вӗлерме пултарнӑ[32]. Антисанитарипе питӗ сахал эмел. Ку пуртерен депртациленисем хушшинче вилӗмлӗх питӗ пысӑк пулнӑ. Ҫуртсем питӗ ҫитмен, пӗр пӳртре 2-3 кил-йыш пурӑнма пултарнӑ[3]. 1954 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Красноярск крайӗнчи ГУЛАГ-ӑн пӗр лагерӗнче пӑлхану пулнӑ: 4 пин яхӑн чечен кайнӑ. Совет полицийӗ вӗсенчен ҫур пай тупнӑ та пенӗ, анчах урӑххисем пытаннӑ[3].

Хыҫҫӑнхи лару-тӑру

[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Политикӑллӑ хыҫсем

[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чечен-Ингуш АССР пӑрахӑҫланӑ тата ун вырӑнне Грозный облаҫӗ йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ облаҫа Кизляр, Наурская районӗсем кӗртнӗ. Ӗлӗкхи ЧИАССР-ӑн пайӗсем Ҫурҫӗр Осетин АССР-а (Пригородный районӗн пайӗ), Грузин ССР-а, Дагестан АССР-а кӗртнӗ. Ӑна пула Грузин АССР-ӑн лаптӑкӗ 69,3-рен 76,4-ччен пин тӑв. км. ҫине, Ҫурҫӗр Осети 6,2-рен 9,2-ччен пин тӑв. км. ҫине, Дагестан 35-рен 38,2-ччен пин тӑв. км. ҫине пысӑкланнӑ[3]. Депортациленӗ халӑхсен ячӗсем пур кӗнекесемпе энциклопедисенчен катертнӗ[21]. Пӗр ҫултан кӑшт ытла чечен тата ингуш топонимӗсене улӑштарнӑ, вырӑслатнӑ, мичӗтсене аркатнӑ, чеченле тата ингушла ҫырнӑ кӗнекесем, ҫырусем ҫунтарнӑ[29][37]. Нумай ялӗсем ним юлмиччен аркатнӑ, масарӗсем бульдозерӗсемпе ҫӗрпе танлаштарнӑ[42]. Тӗп халӑхсен куҫса кайтарнипе тӑрӑхра ӗҫсӗрлӗх пысӑкланнӑ, квалификациллӗ ӗҫченсен ҫитменлӗхӗ пулнӑ. 1943-1944 ҫ. вырӑнти нефть кӑларакан промышленноҫ вунӑ хутра пӗчӗкленнӗ[19].

Таврӑну

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Вӑтам Азирен чеченсен тата ингушсен таврӑнӑвӗ

1953 ҫулта депортацисен виҫӗ пурнӑҫлаканӗ вилнӗ: пушӑн 5-мӗшӗнче Сталин вилӗмӗ хыҫҫӑн вӑрӑм мар, 1953 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 27-мӗшӗнче Берийӑпа Кобулова арестленӗ. Вӗсене айӑплӑ йышӑннӑ, вилӗмлӗ приговор панӑ тата 1953 ҫулхи раштав уйӑхӗн 23-мӗшӗнче вӗлернӗ[43]. Анчах ку айӑпсем депортацисенчен мар панӑ, вӗсене влаҫран кӑларас тесе сӑлтав пек кӑна усӑ курнӑ. Ҫӗнӗ совет лидерӗ Никита Хрущёв пулса тӑнӑ тата Иосиф Сталине айӑпланӑ ӗнтӗ. Унӑн вӑрттӑн каланинче вӑл сталин депортациӗсене айӑлать:

Совет Пӗрлешӗвӗ тӗрӗс тивӗҫпе нумай нациллӗ патшалӑхӑн тӗслӗхӗ шутланать, мӗншӗн тесен практикӑри эпир пирӗн аслӑ тӑван ҫӗршыври пур халӑхсен туслӑхӗпе танлӑхӗ тунӑ. Ҫавӑнпа, Сталин пурнӑҫланӑ ӗҫсем питӗ хӑрушӑрахчӗ те Совет патшалӑхӗн нациллӗ политикин тӗп ленин принципӗсене сӗмсӗррӗн пӑсни шутланать. Эпир тӑван ҫӗршывсенчен йӑлт халӑхсен тата коммунистсемпе комсомолсемпе пӗрле депортацийӗсем пирки калатпӑр[44].

Юрт-Аух ялӗнчен чеченсем тӑван ҫӗршыва таврӑну кӗтеҫҫӗ. Бишкек, 1957

1956 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 16-мӗшӗнче ССРП Мӑн Канашӗн Президиумӗ чеченсен, ингушсен тата карачайсен ятарлӑ вырӑнӗсенчи правӑллӑ статусӑн хӗсӗвӗсен чарӑвӗ ҫинчен саккун йышӑннӑ[36]. 1957 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ССРП репрессиленӗ халӑхсене Совет Пӗрлешӗвӗн территорийӗ тӑрӑх ирӗклӗн куҫма саккун йышӑннӑ[44]. Ҫакна пула чеченсемпе ингушсем реабилитациленӗ пулнӑ[18]. Вӗсен ют вырӑнти каҫӑ 13 ҫул пулнӑ[38]. 1954 ҫулта таврӑнӑвӑн пӗрремӗш тӑрӑшӑвӗсем пулнӑ, анчах тулли реабилитаци 1956 ҫулта пуҫланнӑ: тӑван ҫӗршыва, Кавказа 25-30 пин чеченпе ингуш килнӗ. Пӗрремӗш вӑхӑтра, совет ертсе пырӑвӗ вӗсене Узбекистан шалӗнчи автономи тума е Кавказӑн урӑх пайӗсене яма тӑрӑшнӑ, анчах вайнах халӑхӗсем тӑван ҫӗршыва таврӑнма питӗ килесшӗнччӗ[17].

Чеченсемпе ингушсем тӑван ҫӗршыва таврӑннӑ чух вӗсен хуҫалӑхӗсемпе ҫурчӗсем питӗ япӑхланнӑ[40]. Мӗнле те пӗррисем тури районсем вӗсен таврӑннишӗн чарнӑ пулнӑ, ҫавӑнпа вӗсем анатри районсенчи ҫӗнӗ ҫуртсем тупмаллаччӗ. Кун япӑхрах ҫӗнӗ лару-тӑру пулнӑ, вӗсен ҫуртӗсенче урӑх халӑхсем пурӑнаҫҫӗ вӗсем тупса ӑнланнӑ. Ҫуртсен ҫӗнӗ хуҫисем: вырӑссем, осетинсем, лаксем, аварсем таврӑнакан чеченсемпе ингушсене хирӗҫ тӑшманла пӑхнӑ[40]. Лаксене, даргинсене, аварсене каялла, Дагестана куҫса кайтарнӑ, ӑҫтан вӗсем килнӗ. Пригородный районӗнче таврӑнакан ингушсем тата кунта ҫирӗплетнӗ осетинсем хушшинче конфликт сиксе тухнӑ[36].

Автономин чӗрӗлӗвӗ

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
1957-1991 ҫ. Чечен-Ингуш АССР (карттӑ ҫинчи "Chechen-Ingush ASSR" ҫыру)

Ҫӗнетсе йӗркеленӗ Чечен-Ингуш АССР-ӑн чечен пайӗнче таврӑнакан чеченсем тата кунта ҫирӗплетнӗ вырӑссем хушшинче хирӗҫӳ пуҫланнӑ[40]. Пӗр тытӑҫӑва пула (вырӑс тата ингуш хушшинче) пӗр вырӑс ҫамрӑк арҫын вилнӗ. Тӑватӑ кун хушши вырӑссем республиканлӑ ҫуртсене ҫапӑҫнӑ, вайнахсен пурлӑхӗ ҫаратса кайнӑ[45], республикӑна пӑрахма тата «вырӑс влаҫӗ» лартма чӗннӗ. Анчах совет право упракан органӗсем протесте пӑхӑнтарнӑ тата ӑна "шовинистлӗ" статуспа айӑпланӑ[3]. Куна пӑхмасӑр, вырӑс халӑхне юрама тӑрӑшас тесе ЧИАССР-ӑн влаҫӗсем чеченсемпе ингушсене хирӗҫ массӑллӑ дискриминаци пуҫланӑ. Сӑмахран, Грозный хулинче чеченле е ингушла калаҫма ирӗк паман[46].

1958 ҫулта Мускавран тӳрӗ йышӑну тӑрӑх Чечен-Ингуш АССР-а официаллӑ ҫӗнетсе йӗркеленӗ, анчах 1936 ҫулхи чикӗсенче ҫеҫ. Ҫурҫӗр Осети йышӗнче темӗнле ингуш тата чечен ҫӗрӗсем юлнӑ[36], Грузин ССР-та ингуш ҫӗрӗсен пӗчӗк пайӗ юлнӑ, ЧИАССР-ӑн йышне Грузин ССР-ӑн икӗ районӗ кӗртнӗ[47]. Таврӑнакан 419 пин вайнахсен демографиллӗ витӗмне пӗчӗклетес тесе кун пек территориллӗ улӑштарусем тунӑ пулнӑ. 1989 ҫулта ЧИАССР-ти чеченсем 55%, вырӑссем 22%, ингушсем 12% пулнӑ. Вайнахсем, чеченсем тӗпрен илсен, хӑйсен нумайрахӑшӗ таврӑнтарнӑ. Вайнахсем хушшинче халӗ те питӗ пысӑк ҫурӑлу шайӗ[46].

Астӑвӑмпа эткерлӗх

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Грозныйри 1944 ҫулхи депортаци инкекӗсене мемориал. 2014 ӑна демонтациленӗ
Аух чеченӗсен пуххи. 2017 ҫ. нарӑсӑн 23

Чечен астӑвӑмӗнчи депортаци манми пулӑм юлнӑ, паянхи историҫӗсем ӑна "совет тапхӑрӗнчи чи паллӑ этнослӑ инкексенчен пӗри" шутлаҫҫӗ. Темӗнле хальхи Кавказри халӑхсем ҫӗнӗ депортацисенчен хӑраҫҫӗ[34]. Депортацие пула чеченсемпе ингушсем хушшинче Мускава ӗненменлӗхре питӗ пысӑк роль вылять тата 1991 ҫулта пӑхӑнманлӑх ҫинчен пӗлтерӳшӗн сӑлтав вӑл пулса тӑнӑ, куна унран Пӗрремӗш те Иккӗмӗш чечен вӑрҫисене ҫул уҫӑлнӑ[25]. Сӑмахран, чечен политикисем депортаци ҫинчен каласа панӑ: Шамиль Басаев депортацири унӑн 40 тӑванӗсен вилни пирки каланӑ; Ичкери президенчӗ Аслан Масхадов "нарӑсӑн 23-мӗшӗ — чечен халӑхӗшӗн чи хуйхӑллӑ дата юлать" тата "раҫҫей ертсе пырӑвӗн тӗлӗ ялан улшӑнми пулнӑ — чеченсемсӗр Чечня" каланӑ[34].

1991 ҫулта Чечня президенчӗ Джохар Дудаев, депортацисен символӗ тӑвас тесе тӳресене пӗтнӗ масар чулӗсене тупса пуҫтарма янӑ (совет влаҫӗсем вӗсенчен ҫуран ҫӳремелли каҫӑсемпе сысна витисем тунӑ), ку масар чулӗсен нумайрахӑшӗ ятсӑр пулса тӑнӑ, тата вӗсенчен Грозный варринче мемориал тума. Тунӑ мемориал иртнӗ вӑхӑтри чеченсен ӳкӗнӗвӗ тата вилнӗ мӑн ашшӗсем ячӗллӗ тӑван ҫӗр ҫинче чи лайӑх Чечен Республики йӗркелеме тата пуласлӑхшӑн нумай ӗҫлеме символланӑ. Унра ҫыру касса ҫырнӑ: «Арканмастпӑр, йӗместпӗр, нихӑҫан манмастпӑр»[48][49]. Астӑвӑм хӑмисем ҫинчи массӑллӑ вӗлернисен вырӑнӗсем (Хайбах пек) ӳкернӗ. Пуласлӑхри вырӑс-чечен вӑрҫисен вӑхӑтӗнче мемориал аманнӑ. 2014 ҫулта раҫҫей майлӑ Рамзан Кадыров йышӑнӑвӗпе мемориала демонтациленӗ, ун вырӑнне ҫӗнӗ мемориал тунӑ (унра пӗрремӗшрен пайсем пур)[48][50].

Геноцид ыйтӑвӗ

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Тӗп статья: Чечен геноцичӗ
2017 ҫ. нарӑсӑн 23-мӗшӗнчи Страсбургри чеченсен пуххи

Вӑйпа куҫса кайтару, массӑллӑ вӗлерӳсем, тата ятарлӑ вырӑнсенчи тата таврӑну хыҫҫӑнхи вырнаҫтарнисем тӗрлӗрен ӑслӑхҫӑсемпе, Европа парламенчӗпе (2004)[51] тата Раҫҫей саккунӗсемпе (1989 тата 1991) геноцид акчӗ пек йышӑннӑ.

1991 ҫулхи ака уйӑхӗн 26-мӗшӗнче Борис Ельцин пуҫӗпе Раҫҫей Социализм Федерациллӗ Совет Республикин Мӑн Канашӗ «О реабилитации угнетенных народов» (вырӑсларан: пусмӑрти халӑхсен реабилитацийӗ ҫичнен) саккун йышӑннӑ. Саккунти 2 статьяра пур массӑллӑ депортацисем «элекпе геноциделле Сталинӗн политики» пек ятлӑ пулнӑ[52]. Чечнян сепаратист ертсе пырӑвӗ ку депортацие геноцид пек йышӑннӑ[40]. АПШ-ри Холокост мемориаллӑ музейӗн ӗҫченӗсем Чечняна геноцидленнӗ ҫӗршывсен ят-йышне кӗртнӗ[53]. Чечен диаспорин пайташӗсем, вилнисене асра тытнишӗн нарӑсӑн 23-мӗшӗ Тӗнчери Чечня кунӗ пек пӗлтернӗ[54].

Культура

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Ингушетири «Тӑхӑр маш» мемориал

Александр Солженицынӑн 1973 ҫулхи «Архипелаг ГУЛАГ» кӗнекинче, чеченсем ҫинчен малалла сӑмахсем ҫырнӑ: «Ку наци, хӑшӗ пӑхӑнтару психологийӗ йышӑнман… Влаҫа хӗсметлеме пуҫтарӑннӑ пӗр те чечен ҫынни эпӗ нихӑҫан та курман»[42].

1977 ҫулта Владимир Высоцкий депортаци ҫинчен «Летела жизнь» (Пурнӑҫ иртнӗ пулнӑ) юрӑ ҫырнӑ[55].

Совет ҫыравҫисем, Анатолий Приставкин, Семён Липкин тата Юнус Дешериев пек депортаци ҫинчен романсем ҫырнӑ[25].

1989 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 18-мӗшӗнче Ярыксу-Аух ялӗнче сталинизм инкекне лекнисем асӑнмалӑх палӑкӗ лартнӑ[56].

1995 ҫулта британ-ирланд ҫыравҫи Джон ле Карре «Пирӗн вӑййӑмӑр», ӑҫта тӗп паттӑрсен пӗри ку депортаци ҫинчен каласа панӑ.

1997 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче Назраньте «Тӑхӑр маш» мемориал уҫнӑ[57].

2014 ҫулта Хусейн Эркеновӑн чечен раҫҫей фильмӗ «Приказ забыть» (Манма калани) кӑларнӑ, унра Хайбахри чеченсен массӑллӑ вӗлерӗвӗ кӑтартнӑ[58].

Пулас йывӑрлӑхсем

[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чеченсен тата ингушсен депортаципе Ҫурҫӗр Кавказри нациллӗ, территориллӗ, демографиллӗ тата политикӑллӑ улӑштарусене пула ку тӑрӑхра нумай хирӗҫӳсемпе вӑрҫӑсем ӗнтӗ пулнӑ. Чеченсен тата ингушсен ҫӗрӗсем ҫинчи Дагестан-Чечен конфликчӗсем, икӗ Чечен вӑрҫи, Ингуш-Осетин конфликчӗ, терроризм хӑрушлӑхӗ тата диктаторлӑ тытӑмсем лартни пулаҫҫӗ. 1944 ҫулхи тӗлсӗр-йӗрсӗр йышӑнуран халӗччен конфликтсем вӗҫленмеҫҫӗ.

Ҫавӑн пек пӑхӑр

[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асӑрхавсем

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
  1. ↑ Государственный комитет обороны. Постановление ГОКО № 5073 сс. О мероприятиях по размещению спецпереселенцев в пределах Казахской и Киргизской ССР. Москва, Кремль, 31 января 1944 г. // РГАСПИ. Ф. 644. Оп. 1. Д. 200. Л. 8-12. Подлинник.
  2. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 о восстановлении Чечено-Ингушской АССР в составе РСФСР
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Dunlop, John B. (1998). Russia Confronts Chechnya: Roots of a Separatist Conflict. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63619-3. LCCN 97051840.
  4. 1 2 3 After 73 years, the memory of Stalin's deportation of Chechens and Ingush still haunts the survivors, OC Media (February 23, 2017).
  5. ↑ Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь (ce) (2014-02-24).
  6. ↑ Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор (ce) (2014-07-02).
  7. ↑ «Хьахон мел дихки а, дазло и къематде» (ce) (2016-02-23).
  8. ↑ Хь. Даудова «Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…» (ce) (2020-02-25).
  9. ↑ Муса Мурадов «В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация» (2017).
  10. ↑ Russell, John (2007). Chechnya – Russia's 'War on Terror'. London, New York: Routledge. p. 33. ISBN 978-0-415-38064-5. LCCN 2006101168.
  11. 1 2 3 4 Refworld Chronology for Chechens in Russia. Minorities at Risk (2004).
  12. ↑ Gutsche, George J. (1979). The modern encyclopedia of East Slavic, Baltic, and Eurasian literatures. Vol. 3. Academic International Press. p. 226. ISBN 978-0-87569-064-3.
  13. ↑ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 17, 166. ISBN 978-0-8135-6069-4. LCCN 2012023501.
  14. ↑ Jaimoukha, Amjad M., ed. (2005). The Chechens: A Handbook. Vol. 4. Psychology Press. p. 212. ISBN 978-0-415-32328-4. LCCN 2015304579.
  15. ↑ Reynolds, Michael A. (2014). "Muslim Mobilization in Imperial Russia's Caucasus". In Motadel, David (ed.). Islam and the European Empires. Oxford University Press. p. 211. ISBN 978-0-19-103026-0. LCCN 2014939131.
  16. 1 2 3 4 Werth, Nicolas (2006). "The 'Chechen Problem': Handling an Awkward Legacy, 1918–1958". Contemporary European History. 15 (3): 347–366. doi:10.1017/S0960777306003365. S2CID 145083075.
  17. 1 2 3 Cornell, Svante (2005). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge. p. 190. ISBN 978-1-135-79668-6. LCCN 2001347121.
  18. 1 2 Bryan, Fanny E. (1984). "Anti-religious activity in the Chechen-Ingush republic of the USSR and the survival of Islam". Central Asian Survey. 3 (2): 99–115. doi:10.1080/02634938408400466.
  19. 1 2 3 4 5 6 Bugay, Nikolay (1996). The Deportation of Peoples in the Soviet Union. New York City: Nova Publishers. ISBN 978-1-56072-371-4.
  20. ↑ Motadel, David (2014). Islam and Nazi Germany's War. London: Harvard University Press. p. 135. ISBN 978-0-674-72460-0. LCCN 2014021587.
  21. 1 2 3 4 Burds, Jeffrey (2007). "The Soviet War against 'Fifth Columnists': The Case of Chechnya, 1942–4". Journal of Contemporary History. 42 (2): 267–314. doi:10.1177/0022009407075545. S2CID 159523593.
  22. ↑ Williams, Brian Glyn (2015). Inferno in Chechnya: The Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings. University Press of New England. p. 47. ISBN 978-1-61168-801-6. LCCN 2015002114.
  23. 1 2 3 Wood, Tony (2007). Chechnya: The Case for Independence. New York, London: Verso Books. ISBN 978-1-84467-114-4. LCCN 2007273825.
  24. ↑ Rezvani, Babak (2014). Conflict and Peace in Central Eurasia: Towards Explanations and Understandings (repeated ed.). Brill. p. 218. ISBN 978-90-04-27636-9. LCCN 2014039923.
  25. 1 2 3 4 5 Fowkes, Ben, ed. (1998). Russia and Chechnia: The Permanent Crisis: Essays on Russo-Chechen Relations. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-1-349-26351-6. LCCN 97037269.
  26. ↑ Dushnyck, Walter (1975). "Discrimination and Abuse of Power in the USSR". In Veenhoven, Willem Adriaan (ed.). Case Studies on Human Rights and Fundamental Freedoms Volume Two: A World Survey. Martinus Nijhoff Publishers. p. 503. ISBN 978-90-247-1781-1. LCCN 76352642.
  27. ↑ Parrish, Michael (1996). The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-95113-9. LCCN 94038565.
  28. ↑ Kreindler, Isabelle (1986). "The soviet deported nationalities: A summary and an update". Soviet Studies. 38 (3): 387–405. doi:10.1080/09668138608411648.
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Gammer, Moshe (2006). The Lone Wolf and the Bear: Three Centuries of Chechen Defiance of Russian Rule. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 978-1-85065-748-4.
  30. ↑ Wong, Tom K. (2015). Rights, Deportation, and Detention in the Age of Immigration Control. Stanford University Press. p. 68. ISBN 978-0-8047-9457-2. LCCN 2014038930.
  31. ↑ Radzinsky, Edvard (1997). Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives (repeated ed.). Anchor Books. p. 503. ISBN 978-0-307-75468-4. LCCN 95004495.
  32. 1 2 3 4 Gessen, Masha (2015). The Brothers: The Road to an American Tragedy. Penguin. p. 18. ISBN 978-1-59463-264-8. LCCN 2015295427.
  33. ↑ Askerov, Ali (2015). Historical Dictionary of the Chechen Conflict. Rowman & Littlefield. p. 12. ISBN 978-1-4422-4925-7. LCCN 2015000755.
  34. 1 2 3 4 Pokalova, Elena (2015). Chechnya's Terrorist Network: The Evolution of Terrorism in Russia's North Caucasus. ABC-CLIO. p. 16. ISBN 978-1-4408-3155-3. LCCN 2014038634.
  35. ↑ Mawdsley, Evan (1998). The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953. Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-4600-1. LCCN 2003046365.
  36. 1 2 3 4 5 Polian, Pavel (2004). Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. Budapest, New York City: Central European University Press. ISBN 978-963-9241-68-8. LCCN 2003019544.
  37. 1 2 3 Joes, Anthony James (2007). Urban Guerrilla Warfare. University Press of Kentucky. p. 133. ISBN 978-0-8131-3759-9. LCCN 2006038457.
  38. 1 2 Brauer, Birgit (2010). "Chechens and the survival of their cultural identity in exile". Journal of Genocide Research. 4 (3): 387–400. doi:10.1080/14623520220151970. S2CID 72355205.
  39. ↑ Marshall, Alex (2010). The Caucasus Under Soviet Rule. Routledge. p. 386. ISBN 978-1-136-93825-2. LCCN 2010003007.
  40. 1 2 3 4 5 6 Tishkov, Valery (2004). Chechnya: Life in a War-Torn Society. Vol. 6. Berkeley: University of California Press. p. 33. ISBN 978-0-520-93020-9. LCCN 2003017330
  41. ↑ Lee, Philip; Thomas, Pradip, eds. (2012). Public Memory, Public Media and the Politics of Justice. Springer. p. 185. ISBN 978-1-137-26517-3. LCCN 2012023556.
  42. 1 2 Porter, Eve (1997). World in Crisis: The Politics of Survival at the End of the Twentieth Century. Psychology Press. p. 146. ISBN 978-0-415-15378-2. LCCN 97148635
  43. ↑ Lewytzkyj, Borys (1974). The Stalinist terror in the thirties: documentation from the Soviet press. Hoover Institution Press. p. 15. ISBN 978-0-8179-1261-1. LCCN 72137404.
  44. 1 2 Smith, Sebastian (2006). Allah's Mountains: The Battle for Chechnya (New ed.). Tauris Parke Paperbacks. p. 65. ISBN 978-1-85043-979-0. LCCN 2006271878.
  45. ↑ Seely, Robert (2001). Russo-Chechen conflict, 1800–2000: a deadly embrace. Portland, OR: Psychology Press. ISBN 978-0-7146-4992-4. LCCN 00034546.
  46. 1 2 Bancheli, Tozun; Bartmann, Barry; Srebrnik, Henry (2004). De Facto States: The Quest for Sovereignty. Routledge. p. 229. ISBN 978-1-135-77120-1.
  47. ↑ Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Vol. 1. BRILL. p. 60. ISBN 978-90-04-17901-1. LCCN 2009045374.
  48. 1 2 Nurbiyev, Aslan. Relocation of Chechen 'genocide' memorial opens wounds, The National (June 5, 2008).
  49. ↑ Lieven, Anatol (1999). Chechnya: Tombstone of Russian power (repeated ed.). Yale University Press. ISBN 978-0-300-07881-7.
  50. ↑ Russia's Chechnya moves memorial, citizens complain, Reuters (June 3, 2008).
  51. ↑ Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944. Unrepresented Nations and Peoples Organization (February 27, 2004).
  52. ↑ . — Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-093467-5
  53. ↑ Speaker Series – The 60th Шаблон:As written of the 1944 Chechen and Ingush Deportation: History, Legacies, Current Crisis. United States Holocaust Memorial Museum (March 12, 2004).
  54. ↑ Blua, Antoine. Kazakhstan: Chechens Mark 60th Anniversary Of Deportation, Radio Free Europe (February 23, 1944).
  55. ↑ Vladimir Vysotskiy. Letela zhizn'. (выр.).
  56. ↑ Лунина М. Терпение камня // Собеседник : газета. — 1989. — № 27. — С. 12.
  57. ↑ Журнал «Дош». № 24, 16.05.2011
  58. ↑ Dolgov, Anna. Culture Ministry Bans Film About Chechen Massacre Under Stalin (June 13, 2014).

Вуламалли

[тӳрлет | кодне тӳрлет]
  • Fowkes, Ben, ed. (1998). Russia and Chechnia: The Permanent Crisis: Essays on Russo-Chechen Relations. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-1-349-26351-6. LCCN 97037269.
  • Jaimoukha, Amjad M., ed. (2005). The Chechens: A Handbook. Vol. 4. Psychology Press. p. 212. ISBN 978-0-415-32328-4. LCCN 2015304579.
  • Lee, Philip; Thomas, Pradip, eds. (2012). Public Memory, Public Media and the Politics of Justice. Springer. p. 185. ISBN 978-1-137-26517-3. LCCN 2012023556.
  • Askerov, Ali (2015). Historical Dictionary of the Chechen Conflict. Rowman & Littlefield. p. 12. ISBN 978-1-4422-4925-7. LCCN 2015000755.
  • Bancheli, Tozun; Bartmann, Barry; Srebrnik, Henry (2004). De Facto States: The Quest for Sovereignty. Routledge. p. 229. ISBN 978-1-135-77120-1.
  • Binet, Laurence (2016). War crimes and politics of terror in Chechnya 1994-2004 (PDF). Médecins Sans Frontières.
  • Brauer, Birgit (2010). "Chechens and the survival of their cultural identity in exile". Journal of Genocide Research. 4 (3): 387–400. doi:10.1080/14623520220151970. S2CID 72355205.
  • Bryan, Fanny E. (1984). "Anti-religious activity in the Chechen-Ingush republic of the USSR and the survival of Islam". Central Asian Survey. 3 (2): 99–115. doi:10.1080/02634938408400466.
  • Buckley, Cynthia J.; Ruble, Blair A.; Hofmann, Erin Trouth (2008). Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia. Woodrow Wilson Center Press. p. 207. ISBN 978-0-8018-9075-8. LCCN 2008-015571.
  • Bugay, Nikolay (1996). The Deportation of Peoples in the Soviet Union. New York City: Nova Publishers. ISBN 978-1-56072-371-4.
  • Bugay, Nikolay; Gonov, A. M. (2002). "The Forced Evacuation of the Chechens and the Ingush". Russian Studies in History. 41 (2): 43–61. doi:10.2753/RSH1061-1983410243. S2CID 154282080.
  • Burds, Jeffrey (2007). "The Soviet War against 'Fifth Columnists': The Case of Chechnya, 1942–4". Journal of Contemporary History. 42 (2): 267–314. doi:10.1177/0022009407075545. S2CID 159523593.
  • Cornell, Svante (2001). "Cooperation and Conflict in the North Caucasus". In Aybak, Tunc (ed.). Politics of the Black Sea: Dynamics of Cooperation and Conflict. I. B. Tauris. p. 241. ISBN 978-1-86064-454-2. LCCN 1860644546.
  • Cornell, Svante (2005). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge. p. 190. ISBN 978-1-135-79668-6. LCCN 2001347121.
  • Courtois, Stephane (2010). "Raphael Lemkin and the Question of Genocide under Communist Regimes". In Bieńczyk-Missala, Agnieszka; Dębski, Sławomir (eds.). Rafał Lemkin. PISM. pp. 121–122. ISBN 978-83-89607-85-0. LCCN 2012380710.
  • Derluguyan, Georgi (2005). Bourdieu's Secret Admirer in the Caucasus. University of Chicago Press. p. 243. ISBN 978-0-226-14283-8. LCCN 2004065903.
  • Dunlop, John B. (1998). Russia Confronts Chechnya: Roots of a Separatist Conflict. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63619-3. LCCN 97051840.
  • Dushnyck, Walter (1975). "Discrimination and Abuse of Power in the USSR". In Veenhoven, Willem Adriaan (ed.). Case Studies on Human Rights and Fundamental Freedoms Volume Two: A World Survey. Martinus Nijhoff Publishers. p. 503. ISBN 978-90-247-1781-1. LCCN 76352642.
  • Flemming, William (1998). "The Deportation of the Chechen and Ingush Peoples: A Critical Examination". Russia and Chechnia: The Permanent Crisis. Palgrave Macmillan. pp. 65–86. doi:10.1007/978-1-349-26351-6_3. ISBN 978-1-349-26353-0.
  • Fowkes, Ben (1996). The Disintegration of the Soviet Union: A Study in the Rise and Triumph of Nationalism. Springer. p. 71. ISBN 978-0-230-37746-2. LCCN 96034181.
  • Fredholm, Michael (2000). "The prospects for genocide in Chechnya and extremist retaliation against the West". Central Asian Survey. 19 (3): 315–327. doi:10.1080/026349300750057955. S2CID 145806371.
  • Gammer, Moshe (2006). The Lone Wolf and the Bear: Three Centuries of Chechen Defiance of Russian Rule. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 978-1-85065-748-4.
  • Gessen, Masha (2015). The Brothers: The Road to an American Tragedy. Penguin. p. 18. ISBN 978-1-59463-264-8. LCCN 2015295427.
  • Griffin, Nicholas (2004). Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam. Chicago: University of Chicago Press. p. 188. ISBN 978-0-226-30859-3. LCCN 2003063352.
  • Griffin, Roger (2012). Terrorist's Creed: Fanatical Violence and the Human Need for Meaning. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-24129-9. LCCN 2012289543.
  • Gutsche, George J. (1979). The modern encyclopedia of East Slavic, Baltic, and Eurasian literatures. Vol. 3. Academic International Press. p. 226. ISBN 978-0-87569-064-3.
  • Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Vol. 1. BRILL. p. 60. ISBN 978-90-04-17901-1. LCCN 2009045374.
  • Iliyasov, Marat (2015). "Existential Threat as a Trigger of Fertility Rates: Understanding Chechen Resilience". SSRN 2656199.
  • Joes, Anthony James (2007). Urban Guerrilla Warfare. University Press of Kentucky. p. 133. ISBN 978-0-8131-3759-9. LCCN 2006038457.
  • Joes, Anthony James (2010). "Guerrilla Warfare". In Fink, George (ed.). Stress of War, Conflict and Disaster. Academic Press. p. 357. ISBN 978-0-12-381382-4. LCCN 2010024875.
  • Jones, Adam (2016). Genocide: A Comprehensive Introduction (revised ed.). Routledge. p. 203. ISBN 978-1-317-53385-6.
  • Kaiser, Robert J. (2017). The Geography of Nationalism in Russia and the USSR. Princeton University Press. p. 161. ISBN 978-1-4008-8729-3. LCCN 93034899.
  • Khrapunov, Viktor (2015). Nazarbayev – Our Friend the Dictator: Kazakhstan's Difficult Path to Democracy. ibidem-Verlag / ibidem Press. ISBN 978-3-8382-6807-1. LCCN 2017377544.
  • King, Francis (2006). "Making Virtual (Non)sense of the Past: Russian Nationalist Interpretations of Twentieth century History on the Internet". In Brinks, Jan Herman; Timms, Edward; Rock, Stella (eds.). Nationalist Myths and Modern Media: Cultural Identity in the Age of Globalisation. I. B. Tauris. p. 225. ISBN 978-1-84511-038-3. LCCN 2006295581.
  • Kleveman, Lutz (2002). Der Kampf um das Heilige Feuer: Wettlauf der Weltmächte am Kaspischen Meer [The Battle for the Sacred Fire: Race of the World Powers on the Caspian Sea] (in German). Rowohlt. p. 87. ISBN 978-3-87134-456-5.
  • Kozlov, V. A.; McClarnand, Elaine (2015). Mass Uprisings in the USSR: Protest and Rebellion in the Post-Stalin Years. Routledge. p. 110. ISBN 978-1-317-46504-1. LCCN 2001049843.
  • Kreindler, Isabelle (1986). "The soviet deported nationalities: A summary and an update". Soviet Studies. 38 (3): 387–405. doi:10.1080/09668138608411648.
  • Lewytzkyj, Borys (1974). The Stalinist terror in the thirties: documentation from the Soviet press. Hoover Institution Press. p. 15. ISBN 978-0-8179-1261-1. LCCN 72137404.
  • Lieven, Anatol (1999). Chechnya: Tombstone of Russian power (repeated ed.). Yale University Press. ISBN 978-0-300-07881-7.
  • Margolis, Eric (2008). American Raj: Liberation Or Domination?. Key Porter Books. p. 277. ISBN 978-1-55470-087-5. LCCN 2008431610.
  • Marshall, Alex (2010). The Caucasus Under Soviet Rule. Routledge. p. 386. ISBN 978-1-136-93825-2. LCCN 2010003007.
  • Martin, Terry (2001). "Stalinist Forced Relocation Policies". In Weiner, Myron; Russell, Sharon Stanton (eds.). Demography and National Security. Berghahn Books. p. 326. ISBN 978-1-57181-262-9.
  • Mawdsley, Evan (1998). The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953. Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-4600-1. LCCN 2003046365.
  • McDonnell, Thomas (2009). The United States, International Law, and the Struggle against Terrorism. Routledge. p. 333. ISBN 978-1-135-26853-4. LCCN 2009016324.
  • Motadel, David (2014). Islam and Nazi Germany's War. London: Harvard University Press. p. 135. ISBN 978-0-674-72460-0. LCCN 2014021587.
  • Nekrich, Alexander (1978). The punished peoples: the deportation and fate of Soviet minorities at the end of the Second World War. New York: Norton. p. 138. ISBN 978-0-393-00068-9. LCCN 77026201.
  • Parrish, Michael (1996). The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-95113-9. LCCN 94038565.
  • Pohl, J. Otto (1999). Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-30921-2. LCCN 98046822.
  • Pokalova, Elena (2015). Chechnya's Terrorist Network: The Evolution of Terrorism in Russia's North Caucasus. ABC-CLIO. p. 16. ISBN 978-1-4408-3155-3. LCCN 2014038634.
  • Polian, Pavel (2004). Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. Budapest, New York City: Central European University Press. ISBN 978-963-9241-68-8. LCCN 2003019544.
  • Porter, Eve (1997). World in Crisis: The Politics of Survival at the End of the Twentieth Century. Psychology Press. p. 146. ISBN 978-0-415-15378-2. LCCN 97148635.
  • Radzinsky, Edvard (1997). Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives (repeated ed.). Anchor Books. p. 503. ISBN 978-0-307-75468-4. LCCN 95004495.
  • Reynolds, Michael A. (2014). "Muslim Mobilization in Imperial Russia's Caucasus". In Motadel, David (ed.). Islam and the European Empires. Oxford University Press. p. 211. ISBN 978-0-19-103026-0. LCCN 2014939131.
  • Rezvani, Babak (2014). Conflict and Peace in Central Eurasia: Towards Explanations and Understandings (repeated ed.). Brill. p. 218. ISBN 978-90-04-27636-9. LCCN 2014039923.
  • Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 17, 166. ISBN 978-0-8135-6069-4. LCCN 2012023501.
  • Russell, John (2007). Chechnya – Russia's 'War on Terror'. London, New York: Routledge. p. 33. ISBN 978-0-415-38064-5. LCCN 2006101168.
  • Sakwa, Richard (2005). The Rise and Fall of the Soviet Union. London, New York: Routledge. p. 292. ISBN 978-1-134-80602-7. LCCN 98051322.
  • Seely, Robert (2001). Russo-Chechen conflict, 1800–2000: a deadly embrace. Portland, OR: Psychology Press. ISBN 978-0-7146-4992-4. LCCN 00034546.
  • Smith, Sebastian (2006). Allah's Mountains: The Battle for Chechnya (New ed.). Tauris Parke Paperbacks. p. 65. ISBN 978-1-85043-979-0. LCCN 2006271878.
  • Ther, Philipp (2014). The Dark Side of Nation-States: Ethnic Cleansing in Modern Europe. Göttingen: Berghahn Books. p. 118. ISBN 978-1-78238-303-1. LCCN 2011516970.
  • Tishkov, Valery (2004). Chechnya: Life in a War-Torn Society. Vol. 6. Berkeley: University of California Press. p. 33. ISBN 978-0-520-93020-9. LCCN 2003017330.
  • Werth, Nicolas (2006). "The 'Chechen Problem': Handling an Awkward Legacy, 1918–1958". Contemporary European History. 15 (3): 347–366. doi:10.1017/S0960777306003365. S2CID 145083075.
  • Werth, Nicholas (2008). "The Crimes of the Stalin Regime: Outline for an Inventory and Classification". In Stone, Dan (ed.). The Historiography of Genocide (repeated ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan. p. 412. ISBN 978-0-230-29778-4. LCCN 2007048561.
  • Williams, Brian Glyn (2015). Inferno in Chechnya: The Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings. University Press of New England. p. 47. ISBN 978-1-61168-801-6. LCCN 2015002114.
  • Wong, Tom K. (2015). Rights, Deportation, and Detention in the Age of Immigration Control. Stanford University Press. p. 68. ISBN 978-0-8047-9457-2. LCCN 2014038930.
  • Wood, Tony (2007). Chechnya: The Case for Independence. New York, London: Verso Books. ISBN 978-1-84467-114-4. LCCN 2007273825

Каҫӑсем

[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Шаблон:ССРП-ри депортацисем Шаблон:Сталин репрессийӗсем

«https://cv.wikipedia.org/w/index.php?title=Чеченсен_тата_ингушсен_депортацийӗ&oldid=871915» ҫӑл куҫ