Шымкент
| Шымкент Şymkent | |
.jpg)
| |
Хула гербĕ
| |
| Патшалăх: | Казахстан |
|---|---|
| Регион: | Республика пӗлтерӗшлӗ хула |
| Никĕсленĕ: | 1365-1366 |
| Хула, çултан: | |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 1 308 120 (2026) |
| Хула лаптăкĕ: | 1162,8 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 42° 18' |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 69° 36' |
Шымкент (1914—1924 ҫулсенче — Черняев, 1992 ҫулччен вырӑсла Чимкент) — Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.
Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри Алматыпа Астана хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.[1]
Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.[2] 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.
Ятӑн этимологийӗ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. Кент сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. Шым е чим пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.[3]
Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.
Тавралӑх
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².[4]
Хула Ташкентран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.
Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.
Ҫанталӑк
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.
Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.[5]
Кун-ҫулӗ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.
Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.[6]
Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл Казах ханлӑхӗ составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.
XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.
Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула Раҫҫей империйӗ составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.
1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе Черняев тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта Чимкент ятне тавӑрса панӑ.
1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.
Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.
Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн
[тӳрлет | кодне тӳрлет]1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне Шымкент тесе ҫирӗплетнӗ.
2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.[2]
2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.
Администрациллӗ пайлану
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:[7]
- Абай районӗ;
- Альл-Фараби районӗ;
- Енбекши районӗ;
- Каратау районӗ;
- Туран районӗ.
Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.
Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.[7]
Халӑх йышӗ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.
2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.
2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.[1] Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.[8]
Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.
Экономики
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:
- тӗслӗ металлурги;
- нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
- химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
- машиностроени;
- ҫӑмӑл промышленность;
- апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
- тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.
Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.
2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.[9]
2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.[9]
Транспорт
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.
Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.
Шымкент чукун ҫул станцийӗ — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.
Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.
Культура тата вӗренӳ
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:
- Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
- вырӑс драма театрӗ;
- узбек драма театрӗ;
- опера тата балет театрӗ;
- Шымкент хулин музейӗ;
- «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.
2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.
Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:
- Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
- Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
- Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
- Шымкент университетӗ;
- «Мирас» университетӗ.
Паллӑ вырӑнсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]
Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:
- Авалхи хула тата цитадель — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
- Ордабасы площадӗ — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
- Хӑйсӑрлӑх паркӗ — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
- Шымкент арбачӗ — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
- Дендропарк — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
- Кошкарата юханшывӗн хӗрри — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
- Кен-Баба паркӗ;
- Абай паркӗ;
- Шәмші Қалдаяқов аллейи;
- «Қошқар ата» этнографи комплексӗ.
Вырӑс драма театрӗ
Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Шымкент арбачӗ
Ордабасы площадӗ
Цитадель
Спорт
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — «Ордабасы». Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.
Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.
Туслӑ хуласем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:
| Хула | Ҫӗршыв |
|---|---|
| Байинь |  КХР |
| Измир |  Турци |
| Могилёв |  Беларуҫ |
| Паттайя |  Таиланд |
| Стивенейдж |  Аслӑ Британи |
| Худжанд |  Таджикистан |
Каҫӑсем
[тӳрлет | кодне тӳрлет]- 1 2 Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.
- 1 2 Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.
- ↑ Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. — Москва: Мысль, 1984.
- ↑ Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.
- ↑ Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.
- ↑ Баранчиков Е. В. Шымкент // Большая российская энциклопедия. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.
- 1 2 Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.
- ↑ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.
- 1 2 Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.