Гражданлăх

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску

Гражда́нлăхгражданинпа патшалăхăн иккĕшĕн хушшинче хире-хирĕçле право, тивĕçлĕх тата яваплăх пур чухнехи тăтăрхаллă правăллă çыхăнăвĕ.[1]



Гражданлӑх конституципе административлӑ право институчӗсенчен пӗри пулса тӑрать тата ялан тенӗ пекех конституцире (тӗп саккунра) е патшалӑх конституцийӗн конституци акчӗпе тата нормативлӑ право акчӗсемпе ҫирӗплетет. Патшалӑхпа унӑн пулӑшӑвӗпе, конституци тата социаллӑ хӳтлӗхӗпе ҫыхӑннӑ ҫынсем хушшинчи хутшӑну мӗнле палӑрать: патшалӑх гражданинӑн прависемпе ирӗклӗхне йышӑнать тата гарантилет, чикӗ леш енче ӑна хӳтӗлет тата хӳтӗлет; тепӗр енчен, гражданин патшалӑх саккунӗсемпе саккунӗсене ним иккӗленмесӗр тытса тӑрать, хӑй палӑртнӑ тивӗҫсене пурнӑҫлать. Ҫак правӑсемпе тивӗҫсен пӗрлӗхӗ гражданинӑн политикӑпа право статусӗ пулса тӑрать, вӑл ӑна ют ҫӗршыв гражданӗсенчен тата гражданлӑхран уйӑрса тӑрать.

Монархиллӗ ҫӗршывсенче ҫынсем патшалӑхпа гражданла мар, подданство пек ҫыхӑну тытаҫҫӗ. Гражданлӑхпа танлаштарсан, пӑхӑнса тӑни вӑл патшалӑхпа мар, монархпа тӳрремӗн ҫыхӑннине пӗлтерет.

Гражданлӑх туянни[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Гражданлӑха темиҫе майпа туянма пулать:

  • Филиаци (ҫуралсан) - гражданлӑх туянни, ҫуралнӑ фактпа. Филиаци виҫӗ форми палӑрать:
  • Юн тивӗҫӗпе (лат. Jus sanguinis) - ашшӗ-амӑшӗн мӑшӑрлӑ пурнӑҫӗ урлӑ гражданлӑх илесси. Ача гражданлӑх туянать, енчен те унӑн ашшӗ-амӑшӗ (е вӗсенчен пӗри) асӑннӑ патшалӑх гражданлӑхӗ пулсан;
  • Тӑпра правипе (ҫӗр) (лат. Jus soli) - ача патшалӑх гражданлӑхӗ туянать, унӑн территорийӗнче ҫуралнӑ. Ҫурални ҫинчен калакан свидетельствӑна гражданлӑх ҫинчен калакан свидетельствӑна илме право ҫукпа пӗрех. Гражданлӑхран тата гражданлӑхсӑр тӑрса юлма май ҫук е йывӑр пулма пултарать, пачах урӑхла, ӑна ҫӑмӑллӑнах ҫӗнӗрен туса лартма пултараҫҫӗ (АПШ тата ыт. те)[ҫӑлкуҫа 3589 кун кӑтартман];
  • Еткерлӗх тӑрӑх-Европӑри хӑш-пӗр ҫӗршывсен саккунӗсене тытса тӑракан сайра-хутра тӗл пулакан форма. Сӑмахран, Латви Республикинчи граждансем 1940 ҫулхи июнӗн 17-мӗшӗччен хӑйсен прависене гражданла пуласлӑх валли параҫҫӗ. "Юн правипе" танлаштарсан, ачан ашшӗ-амӑшӗ, Латви Гражданӗсем, хӑй ҫураличченех юридически майпа вилнӗ пулсан лару-тӑрӑва тишкерме пулать. Кун пек чухне тин ҫуралнӑ ачасен гражданла статусӗ ҫӗртме уйӑхӗн 17-мӗшӗнче 1940 ҫулхи июнӗн 17-мӗшӗнче килет. Ҫавӑн пек практикӑна Румынире те сӑнаҫҫӗ.
  • Натурализаци (тымар ярасси) - кӑмӑл туртнипе гражданлӑха кӗни. Гражданлӑха йышӑнмалли йӗркене патшалӑх саккунӗсемпе йӗркелесе пыраҫҫӗ. Гражданлӑха туянас тесен нумай условисене (чӗлхене пӗлни, пурӑнмалли ҫурт-йӗр пурри тата ытти те) пӑхӑнмалла. "Натурализаци" Термин (naturalisation) ҫутҫанталӑк прависене (natural) граждансене (е патшалӑх ҫыннисене) истори пӗлтерет. Натурализаци шайӗнче хутран-ситрен уйӑраҫҫӗ:
  • Регистрацилесси — асӑннӑ меслетпе усӑ курма право пур ҫынсен шутне кӗрекен хушма условисем (ялан тенӗ пекех категориллӗ ҫынсем) гражданлӑха саккунпа ҫирӗплетнӗ);
  • Гражданлӑх парасси вӑл - гражданлӑха патшалӑх пуҫлӑхӗ пӗр-пӗр тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн (енчен те ҫавнашкал саккунсемпе пӑхса хӑварнӑ пулсан) чыслӑ парне.
  • Оптаци-патшалӑх чиккисене улӑштарнӑ чухне гражданлӑха суйласа илни. Оптаци процедурине ҫавнашкал патшалӑхсен пӗтӗм тӗнчери договорӗсемпе йӗркелесе пыраҫҫӗ.
  • Трансферт-халӑх пӗр-пӗр гражданлӑхран тепӗр территорине куҫса каясси вӑл пурӑнакан территорире передачӑсемпе ҫыхӑннӑ.

Хӑш-пӗр ҫӗршывсенче (Антигуапа Барбуда, Сент-Люсия, Доминика тата ыт.те) ҫӗршыв экономикине инвестицисем туяннӑ чухне куҫман пурлӑх туянма е ҫӗршыв экономикине инвестицисем илме пултараҫҫӗ. Гражданлӑха инвестицисем илме тата Европӑра ("Ылтӑн виза" Ятлӑ Португали, Великобритани, Латви тата т.ыт. те) тата Кариб бассейнӗнчи (Сент-Китс, Невис, Гренада тата ыт. те) ҫӗршывсенче гражданлӑх туянас тесе анлӑ сарӑлнӑ. Гражданлӑха илес тесе заявитель темиҫе стади — АЯЛТАН (пурӑнма пӑхма), ПМЖ (кулленех пурӑнакан вырӑн), натурализаци (гражданлӑх илес) процедурипе тӳрремӗн иртет. Гражданлӑха йӗркелемелли Процедура ҫӗршыв саккунӗсене шута илсе пурнӑҫлать.

Çав. пекех[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Литература[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]