Ӳкни

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
(Падеж çинчен куçарнă)

Ӳкни (выр. Падеж), — япала ячĕн, хăш-пĕр ылмаш ячĕсемпе хисеп ячĕсен сăмаха улăштаракан морфологи категорийĕ. Шкулсенче вырăс терминĕпе усă кураççĕ. Унчен пĕр тапхăр «вĕçлев» терминпа усă курнă.

Чăваш чĕлхинче[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чăваш чĕлхинче пурĕ 8 ӳкни палăртма йышăннă. Вĕсен йĕрки, ыйтăвĕсем тата ӳкни системине тăвакан аффикссем çакнашкал:

Ӳкни Латтин ячӗ Ыйтăвĕсем Аффиксем
Тĕп Nominativ кам? мĕн?
Камăнлăх Genitiv камăн? мĕнĕн? -ăн (-ĕн)
Пару Dativ кама? мĕне? -а (-е)
Вырăн Locativ камра? мĕнре? -та (-те), -ра (-ре), -че
Туху Ablativ камран? мĕнрен? -тан (-тен), -ран (-рен), -чен
Пĕрлелĕх Commitativ кампа? мĕнпе? -па (-пе), -пала (-пеле), -палан (-пелен)
Çуклăх Caritiv камсăр? мĕнсĕр -сăр (-сĕр)
Пирке Causativ камшăн? мĕншĕн? -шăн (-шĕн)

Юлашки виççĕ ӳкекенни хальтерех пулса кайнă, ыттисем — авалах пулса кайнисем, вĕсем кашни тĕрĕк чĕлхинчех пур.

Кашни ӳкни нумай пĕлтерĕшлĕ, вĕсем контекстра палăраççĕ. Пĕр пĕлтерĕшех темиçе падеж кăтартма пултарать. Тĕслĕхрен, вырăн пĕлтерĕшĕ пару (вăрмана), вырăн (вăрманта), туху (вăрмантан), пĕрлелĕх (вăрманпа) ӳкнисен пур.

Япала ячĕсен ӳкекенни — чăваш чĕлхин морфологи тытăмĕнчи кăткăс категори. Япала ячĕ ӳкни тăрăх улшăннине вĕçленӳ теççĕ. Чăваш чĕлхинче пĕр вĕçленӳ çеç, мĕншĕн тесен кашни ӳкемĕн пĕр аффикс çеç. Кирек мĕнле сăмахран та ӳкни форми çав аффикс хушăннипе пулать. Сингармонизм сакунне пула аффикссем икĕ вариантлă (хытă тата çемçе).

Япала ячĕ вĕçленнĕ чухне камăнлăхпа пару ӳкнинче чăваш фонетикин тĕп законне (икĕ уçă сасă юнашар тăма юратманни) пула морфемăсен чиккинче фонетика улшăнăвĕсем пулаççĕ:

  1. икĕ уçă сасса уйăрма н хупă сасă кĕрсе ларать (лаша + а > ла-шана, ĕне + е > ĕнене);
  2. пĕр уçă сасси тухса ӳкет (пахчаçă + ăн > пахчаçăн, пахчаçă + а > пахчаçа);
  3. пĕр уçă сасси тухса ӳкет, ун умĕнчи хупă сасă вăрăмланать (пулă + ăн > пуллăн, пулă + а > пулла);
  4. сăмах у (ӳ) сасăсемпе пĕтет пулсан, çав cасăсем ă (ĕ) сасăсемпе ылмашаççĕ, сăмах тĕпĕпе аффикс хушшине в хупă сасă кĕрсе ларать (кĕрӳ + ĕн > кĕрĕвĕн, кĕрӳ + е > кĕрĕве);
  5. и сасăпа пĕтекен сăмахсенче уçă сасăсене уйăрма сăмах тĕпĕпе аффикс хушшине й хупă сасă кĕрсе ларать (шăши + е > шăшие, пăри + ĕн > пăрийĕн). Хальхи чĕлхере йĕ сыпăк тухса ӳкнипе шăшин, пăрин, тăрин тесе каласси çирĕпленнĕ.

Урăх чĕлхесенче[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вырăс чĕлхинче 6 ӳкни. нимĕç чĕлхинче 4 ӳкӗм. Удмурт чĕлхинче 15 ӳкӗм. Тапассарансен чӗлхинче хĕрĕх виççĕ[1].

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Иванов А.И. К вопросу о падежах в чувашском языке в связи с изучением специфики его // Учен зап ЧНИИ. Вып. 8. Ч., 1953;
  • Андреев Н.А. Имя существительное // Материалы по грамматике чувашского языка. Ч., 1957;
  • Павлов И.П. Чăваш чĕлхинчи падежсем çинчен// Учен. зап. ЧНИИ. Вып. 22. Ч., 1963;
  • Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Морфологи. Ш., 1965.
  • Ларионов Н. Падежсем, падежсем... — Хыпар, 243 №, 2005, раштав, 21.

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]