Курил утравĕсем

Кури́л утравӗсем́ — Камчатка ҫурутравӗпе Хоккайдо утравӗ хушшинчи утрав, мӑка пӗккипе Охотское тинӗсӗ Лӑпкӑ океанран уйӑрать. Тӑсӑлӑвӗ — 1200 яхӑн ҫм. Пӗтӗмӗшле лаптӑкӗ — 10,5 пин ҫм². Утравсем икӗ параллельлӗ йӗртен тӑраҫҫӗ: Мӑн Курил тата Кӗҫӗн Курил. Вӗсен шутӗнче 30 пысӑк тата темӗн чуль вӗтӗ утрав. Вӑрҫӑ енчен стратегиллӗ тата экономика паллӑхлӑ шутланать.

Утравсен ят-йышӗ

1 км² лаптӑкран пысӑк утравсен ят-йышӗ, ҫурҫӗртен кӑнтӑралла.

Курил ҫӗр пичӗ

Атласов утравӗ

Онекотан

Вӑрӑм чул сӑрчӗ (Ловушки чул сӑрчӗ)

Ячӗ	Лаптӑк, км²	Максималлӑ ҫӳллӗш, м	Анлӑх	Вӑрӑмлӑх
Мӑн Курил йӑранӗ
Ҫурҫӗр ушкӑнӗ
Атласов	150	2339	50°52'	155°34'
Шумшу	388	189	50°45'	156°21'
Парамушир	2053	1816	50°23'	155°41'
Анциферов	7	747	50°12'	154°59'
Маканруши	49	1169	49°46'	154°26'
Онекотан	425	1324	49°27'	154°46'
Харимкотан	68	1157	49°07'	154°32'
Чиринкотан	6	724	48°59'	153°29'
Экарма	30	1170	48°57'	153°57'
Шиашкотан	122	934	48°49'	154°06'
Вăта ушкăн
Райкоке	4,6	551	48°17'	153°15'
Матуа	52	1446	48°05'	153°13'
Расшуа	67	948	47°45'	153°01'
Ушишир утравӗсем	5	388	—	—
Рыпонкича	1,3	121	47°32'	152°50'
Янкича	3,7	388	47°31'	152°49'
Кетой	73	1166	47°20'	152°31'
Симушир	353	1539	46°58'	152°00'
Броутон	7	800	46°43'	150°44'
Хура Тӑвансем утрав	37	749	—	—
Чирпой	21	691	46°30'	150°55'
Брат-Чирпоев	16	749	46°28'	150°50'
Кӑнтӑр ушкӑнӗ
Уруп	1450	1426	45°54'	149°59'
Итуруп	3318,8	1634	45°00'	147°53'
Кунашир	1495,24	1819	44°05'	145°59'
Кӗҫӗн Курил йӑранӗ
Шикотан	264,13	412	43°48'	146°45'
Полонский	11,57	16	43°38'	146°19'
Симӗс	58,72	24	43°30'	146°08'
Танфильева	12,92	15	43°26'	145°55'
Юрий	10,32	44	43°25'	146°04'
Анучин	2,35	33	43°22'	146°00'

Флор, фауна

Баклансем Шумшу утравӗнче. Хыҫалта — Парамушир утравӗ: Дунькин Пуп тӑвӗпе Северо-Курильск хули.

Утравсен кун-ҫулӗ

XIX ӗмӗр

Курил утравӗсем 1893 ҫулхи акӑлчан картти ҫинче

XX ӗмӗр

• 1905 ç. вырӑс-япун вӑрҫинче парӑнсан Раҫҫей Сахалинӑн кӑнтӑр пайне Японие панӑ.
• 1945 ҫ. нарӑс уйӑхӗнче Совет Союзӗ Сахалинпа Курил утравӗсене тавӑрас шутпа, АПШ-па Аслӑ Британи шантарнипе, Японие хирӗҫ вӑрҫа кӗме кӑмӑл тунӑ.
• 1946 ҫ. нарӑс, 2. СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӑн хутайӗпе Кӑнтӑр Сахалинпа Курил утравӗсене РСФСР шутне кӗртнӗ.
• 1947. Япунсемпе айнсене утравсенчен Японие кӑларса янӑ. 17 000 япунпа паллӑ мар шутлӑ айн инкеке лекнӗ.
• 1952 ҫ. чӳк, 5. Хӑватлӑ цунами Курилӑн мӗнпур ҫыранне ҫапнӑ, чи пысӑк инкекӗ Парамушира ҫитнӗ. Питӗ пысӑк хум Северо-Курильск (малт. Касивабара) хулана пӗтӗмпех шӑлса кайнӑ. Пичетре ҫак катастрофа пирки асӑнма чарнӑ.
• 1956 ҫ., Совет Союзӗпе Япони официаллӑ икӗ патшалӑха вӑрҫӑран уйӑракан тата Японие Хабомаипе Шикотана паракан Пӗрлӗхлӗ килӗшӳ тӑваҫҫӗ. Ҫапах та, килӗшӳ ҫине алӑ пусайман: эхер те Итуруппа Кунаширшӑн кӗрешме пӑрахсан АПШ Японие Окинава утравне тавӑрса памастӑп тесе хӑратнӑ.

Халӑх йышӗ

Курил утравӗсенче халӑх пур ҫӗрте те пурӑнмасть. Пӗрмаях Парамушир, Итуруп, Кунашир тата Шикотан утравӗсенче йӑва ҫавӑрнӑ. 2010 ҫулӑн пуҫламӑшӗнче 19 пурӑнан вырӑн: икӗ хула (Северо-Курильск, Курильск), хула евӗр паҫҫулкӑ (Южно-Курильск) тата 16 ял пулнӑ.

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

• Раҫҫей-япун хутшӑнӑвӗсем

Вуламалли

• Атлас Курильских островов / Российская академия наук. Институт географии РАН. Тихоокеанский институт географии ДВО РАН; Редкол.: Котляков В. М. (председатель), Бакланов П. Я., Комедчиков Н. Н. (гл. ред.) и др.; Отв. ред.-картограф Фёдорова Е. Я.. — М.; Владивосток: ИПЦ «ДИК», 2009. — 516 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-89658-034-8

Каҫӑсем

• Курил утравӗсен тавралӑхӗ
• Курил утравӗсен ҫӗн хыпарӗсем
• Управление по вопросам Северных территорий общего департамента губернаторства Хоккайдо
• А. К. Клитин. Субъективные заметки о буром медведе Сахалина и Курильских островов 2011 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
• Чишима: границы Сан-Франциско 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
• Курил утравӗсем
• Кӑнтӑр Курил, Итуруп тата Кунашир(ĕçлемен каçă)
• Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов. Курильские острова. Физическая география СССР. М., 1978.
• С. А. Липина Есть ли у России лишние острова. Интервью О. Гороховской