Крым

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску

Автономная Республика Крым
Автономна Республіка Крим
Qırım Muhtar Cumhuriyeti
АКР ялавĕ АКР гербĕ
Автономлă Крым Республики Автономлă Крым Республикин гербĕ
Крым Украина картти çинче
Крым Европа картти çинче
Тивĕçĕ: «Процветание в единстве»
Гимнĕ: Нивы и горы твои волшебны, Родина
Политика статусĕ автономлă республика, Украина
Официаллă чĕлхесем украин
Регион офицаллă чĕлхисем вырăс, крым тутар[1]
Тĕп хули Симферополь
Пысăк хуласем Симферополь, Керчь, Евпатори, Ялта, Феодоси
АРК министăрсен Канашĕн Председателĕ (Премьер-министр) Виктор Плакида
Автономлă Крым Республикин Асла Ради Председателĕ Анатолий Гриценко
Территори 26,2 пин çм²
Халăхĕ 1 994 300 çын (2005)
Тытăнса тăрать 14 района
11 хула респ. пăхăнăвĕнчи
Интернет-домен .crimea.ua
Телефон кодĕ +380-65
Автомобиль номерĕсен кодĕ АК (малтан КР, КО, РК, МЯ, 01)
Вăхăт тăрăхĕ UTC+2

Кры́м (укр. Крим, крым-тут. Qırım), официаллă ячĕ Автоно́млă Крым Респу́блики, АКР (укр. Автономна Республіка Крим, АРК, крым-тут. Qırım Muhtar Cumhuriyeti, QMC) — Украина шутĕнчи автономлă республика.

Кун-çулĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Тĕп статья: Крым кун-çулĕ


  • Авалах Крымăн кăнтăр çыранĕ енче тата ту-сăрт çинче тавăрсем пурăннă.
  • XII ĕмĕрчен çеçенхир Крымра киммерисем пурăннă.
  • п. эрч. VII ĕмĕрте скифсем киммерисене Крым ри ту таврашне хăваласа янă.
  • п. эрч. VII—VIII ĕм. — Крыма грек колонисчĕсем кĕреççĕ
  • п. эрч. V ĕм. — тухăç Крымри грек хулисем Боспор патшалăхне пĕрлешеççĕ.
  • п. эрч. 422 çул — грексем Тавăр Херсонесĕ туса хунă.
  • п. эрч. III—II ĕм. — Скиф патшалăхĕн центрĕ Тăнăвар çумĕнчен Крыма куçать.
  • п. эрч II ĕмĕрскифсем, Скилурпа унăн Палак ывăлĕ иертсе пынипе, грек хулисемпе тинĕс гаванĕсемшĕн кĕрешме тытăнаççĕ. Грексен енче — Понт патши Митридат VI Евпатор, Крыма Диофант çарĕсем пырса кĕреççĕ. Диофант çарĕсем скифсен патшалăхне çĕмĕрсе грек хулисеене Понт йышне хушать.
  • Пирĕн эрăччен 107 çул — скиф Савмак пăлхав çĕклет, ăна Митридат пусарать те вăхăтлăха Боспорта, Херсонесре хуçа пулать.
  • п. эрч. 63 çул — Понта Рим империйĕ çĕнтерсе илет, крым хулисем римсен влаçне лекеççĕ. Рим империйĕ Крымра хуçа пулса тăрать.
  • I ĕмĕр — сарматсем çеçенхир Крыма килеççĕ.
  • II ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕ — Боспор патшалăхĕ Крымри юлашки скифсемпе вăрçаççĕ. Скифсем парăнаççĕ те вĕсен çĕрĕсене Боспор, Рим тата сарматсем пайласа илеççĕ.
  • III ĕмĕрĕн 40-мĕш çулĕсеччен — сутă-илӳ сарăлăть.
  • III ĕмĕрĕн варри — готсем тапăнса кĕрсе малтан римсен айĕнче пулнă çĕрсене (Херсонессăр пуçне), Боспор патшалăхне пăхăнтараççĕ. Готсем Боспор хулисенче хуçаланса пират ĕçне каяççĕ.
  • 269—270 çç. — Рим çарĕсем варварсене Тăнай лешьенне хăваласа яраççĕ. Пиратсен флочĕ Греци патĕнче пĕтет.
  • 375 çул— хунсем тапăнаççĕ, Боспор патшалăхне аркатаççĕ.
  • IV—V ĕмĕрсем — майĕпен Рим (Висанти) империн влаçĕ Крым тăвĕсем çине таврăнать. Хунсенчен çăлăнса юлнă готсем Висанти айне лекеççĕ.
  • VI ĕмĕрĕн вĕçĕ — Тĕрĕк хаканлăхĕ тухăç Крыма тапăнса кĕрсе вăхăтлăха Боспора туртса илет.
  • VII ĕмĕрĕн вĕçĕнче пĕтĕм Крым çĕрне Висанти влаçĕ айĕнчи Херсонес хулисĕр пуçне, хасарсем ярса илеççĕ.
  • X ĕмĕр — хасар хаканлăхне аркатнă хыççăн çеçенхир Крымĕ печенегсем айне пулать.
  • XI ĕмĕр — çеçенхир Крымне кăпчаксем ярса илеççĕ.
  • XIII ĕмĕр — Висанти влаçĕ чакать. Унăн çĕрĕсем генуйсем айне пулаççĕ, пайĕ хăй теллĕ ирĕклĕ Готия (Феодоро) кнеçлĕхĕ пулать .
  • 1239 çул — Крыма Бату ханăн монголĕсем çĕнтерсе илеççĕ. Çеçенхир Крымĕ Ылтăн Уртана кĕрет.
  • XIV — XV ĕмĕрĕн варри — генуйсем Феодоро кнеçлĕхĕпе кăнтăр Крым çĕрĕшĕн вăрçаççĕ.
  • 1441 çул — пăхăнман Крым Ханлăхне никĕсленĕ.
  • 1475 çул — Османсен çарĕ, Гедик Ахмед паши ертсе пынипе, генуй харпăр çĕрĕсемпе Феодоро кнеçлĕхне ярса илеççĕ. Крым ханлăхĕ Осман империн вассалĕ пулса тăрать.
  • 1783 — Крыма Раççей империйĕçĕсе илсе хăйĕн йышне кĕртет.
  • 1838 — Крымра пĕрремĕш хаçат — «Таврические губернские ведомости» хаçат — тухма тытăнать.
  • 1853—1856Крым вăрçи (Тухăç вăрçи).
  • 1917—1920Граждан вăрçи. Крым территоринче темиçе хутчен те «хĕрлĕ» тата «шурă» правительствăсем хуçаланаççĕ.
  • юпа, 18- 1921Крым Социаллă Совет Республики в составе РСФСР.
  • 1927Çĕр чĕтренĕвĕсем.
  • 1941, çурла — Крыма нимĕçĕсене депортациленĕ.
  • 1941—1944 — Крыма хитлĕрсем оккупацилеççĕ.
  • 1944-çу, 18крым тутарĕсене депортациленĕ.
  • 1944 — çĕртме, 26 —грексене, эрменсене тата пăлхарсене Крымран депортациленĕ.
  • çĕртме, 30-1945 — республикăна пĕтернĕ: Крым АССР Крым облаçĕ пулса тăрать.
  • 1944-48 çулсем — Крым хулисемпе ялĕсене урăх ятсем параççĕ. Çурутраври 90% ытла пурăнан вырăна, малтан крым тутар (çаплах грек, нимĕç тата ур.) ячĕсене вырăслатнă.
  • нарăс, 19- 1954Н. С. Хрущёв тапхăрĕнче Переяславль Ради 300 çул тултарнин уявĕнче Крым облаçне туслăха çирĕплетес тĕллевпе УССР панă.
  • 1989 — крым тутарĕсем чылай йышпала Крыма таврăнма тытăнаççĕ
  • нарăс, 12- 1991 — пĕтĕм Крымри референдумĕнче (1991 çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче иртнĕ) Крым облаçĕнчен УССР йышĕнче Крым АССР туса хунă, Севастополь хулине УССР йышĕнче республика пăхăнăвĕн статусне куçарнă
  • авăн, 4- 1991 — Крым АССР Аслă Канашĕ Крым АССР патшалăх суверенитечĕн декларацине йышăннă
  • раштав, 1 1991 — Крымра пурăнан халăхăн 54 % референдумра Украина ирĕклĕхĕшĕн сасăланă.
  • нарăс, 26- 1992 — Крым АССР Аслă Канашĕн йышăвĕпе Крым Республики ята куçарнă.
  • çу, 5- 1992 — Крым республикин Аслă Канашĕ патшалă овозгласил государственную самостоятельность Крыма
  • çу, 6- 1992 — Крым республикин конституцине йышăннă
  • çу, 19- 1992 — Крым республикин Аслă Канашĕ хăйĕн Крым патшалăхĕн хăйтĕллĕхĕ пирки йышăнăвне чарса лартнă.
  • авăн, 25- 1992 — тĕп влаçĕ хĕснипе Крым республикин конституцине тӳрлетнĕ
  • юпа, 14- 1993 — Крымра Крым республикин президенчĕ ĕç вырăнне кĕртнĕ
  • 30 января 1994 — во время второго тура президентских выборов победу одержал сторонник сближения с Россией Юрий Мешков
  • çу, 20 19941992 çулхи çăвăн 6-мĕшĕнчи редакцин конституцине йышăннă
  • авăн, 7- 1994 — влаçăн саккун тăвакан тата ĕç тăвакан органĕсем хирĕçсе кайнипе Крым республикин Аслă Канашĕ Крым республики президенчĕн полномочисене касса илет
  • авăн, 11 1994 — Аслă Канаша хирĕçле Юрий Мешков крым парламентне салатса ярса пĕтĕм влаçне хăй çине илет
  • юпа- 1994 — Крым республики Аслă Канашĕ Крым конституцине тӳрлетӳсем кĕртсе хирĕçĕве сирсе ярать
  • пуш, 17- 1995 — Украина Аслă КанашĕоКрым конституцине тата Крым Респубикин президенчĕ ĕç вырăнне пăрахăçланă, çапла ĕнтĕ Юрий Мешков Крымăн пĕртен-пĕр президенчĕ пулса юлать
  • ака, 4- 1996 — Крымăн çĕнĕ конституцийĕ вăя кĕрет
  • раштав, 23- 1998 — Крымра халĕ республикăра ĕçлекен конституци вăя кĕрет, республикăн официаллă ячĕ —Крым Автономи Республики.
Крым картти (1938 çул)

Тавралăхĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Спутниклă фото (NASA)

Халăх йышĕ, тĕн тытни[тӳрлет | кодне тӳрлет]

2001 çул тĕлне — çурутравра 2 024 056 çын (58,3 % вырăссем, 24,3 % украинсем, 12,1 % крым тутарĕсем, 1,4 % белоруссем, 0,5% тутарсем, 0,4 % эрменсем, 0,2 %: еврейсем, поляксем, молдавансем, азербайджансем, 0,1 %: узбексем, корейсем, грексем, нимĕçсем, мордвасем, чăвашсем, чикансем, пăлхарсем, грузинсем тата марисем, çаплах караимсем, крымчаксем ыттисем) пурăнать.

Вырăссен, украинсен, грексен тата пăлхарсен чылайăшĕ православи тĕнĕпе пурăнать, крым тутарĕсем — суннитлă ислам тĕнне тытаççĕ, çаплах иудейсем, протестантсем, католиксем пур.

Хуçалăхĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Хуçăлăх кăтартăвĕсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

N кăтартăвĕ виçисем 2006 çулхи хисепĕсем
1 Экспорт млн АПШ долларĕ 400,1
2 Пур украинри пайĕ % 1,0
3 Импорт млн АПШ долларĕ 230,9
4 Пур украинри пайĕ % 0,5
5 Сальдо экспорт-импорт млн АПШ долларĕ 169,2
6 Капитала кĕртни млн гривна 5444,9
7 Вăтам шалу укçи грн (на 01.01.07) 1002
8 Вăтам шалу укçи АПШ долларĕ (01.01.07) 198,4

Материалсене Украина статистика комитетĕнчен илнĕ.

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Я. Е. Водарский, О. И. Елисеева, В. М. Кабузан «Население Крыма в конце XVIII — конце XX веков (Численность, размещение, этнический состав)» Москва, 2003

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Автономлă Крым республикин Конституцийĕ, Гл. 3, Ст. 10-11