Танкăр тĕнĕ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тенгри тĕнĕн символӗсенчен пӗри — Шанырак (ункӑри хӗрес) тата руна мелĕпе çырнă Танкăр сăмах.
Ордосри Танкăр чиркĕвĕ (Шалти Монголи, Китай).

Танкăр тĕнĕ, е тенгри тĕнĕ, е тенгрианлăхвӑтам ӗмӗрсенче Еврази тата Тĕп Ази çеçенхирĕсенчи тĕрĕк - монгол халăхĕсем ĕненнĕ тĕн[1]. Çак халăхсем, тĕн йĕркипе килĕшÿллĕн, Танкăр-тÿпене патшалăх кульчĕн турри вырăнне хурса хисепленĕ. Кунсăр пуçне тенгри тĕнĕ çĕнĕ йышши ырă-хаяр ĕненĕвĕсен(неоязычество) пĕр юхăмĕ шутланать[2]. Акӑлчан чӗлхипе çырнă литературăра Танкăр тĕнне палăртма Tengriism термин йышӑннӑ[3]. Тӗрӗк чӗлхисенче, сăмах май, икӗ ӑнлавпа усӑ кураҫҫӗ: "Тенгир дин" тата "Тенгиршилик", е Tengricilik. "Тенгризм" термин авторӗ XIX ӗмӗрте ĕçленĕ казах этнографĕ Чокан Валиханов шутланать. Франци востоковедени специалисчĕ Жан-Поль Ру вара ăна анлă сарăлма пулăшнă. Совет ҫулӗсенче "тенгрианство " сăмах пĕрремĕш хут казах сăвăçĕ тата тюрколог Олжас Сулейменов çырнă АЗ и Я кĕнекинче вырăн тупнă.

Историлле тенгрианлăх[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Орхон çырăвĕпе çырнă "Тенгри" сӑмах

Вӑтам ӗмӗрсенчи тенгрианлӑх ҫинчен калакан паха ҫӑлкуҫсем вĕсем: авалхи тĕрĕк чĕлхин руна мелĕпе çырнă çыру палăкĕсем. Пайăррăн кунта Юмăçлăх кĕнеки( Книга гаданий) тата Монголсен вăрттăн юмахĕ(Сокровенное сказание монголов) хайлавсене палăртса хăвармалла[4].

Хӑш-пӗр тӗпчевҫӗсем шутланӑ тӑрӑх, тӗрӗк-монгол халăхĕсен ĕненĕвĕнче икӗ модус пулнӑ: халӑх модусĕ тата импери модусĕ( шăпах эпир калаçакан Тенгри тĕнĕ). Тÿпе кульчĕпе ҫыхӑннӑ халӑх ӗненӗвӗсем (шаманизм) ӗмӗрсем хушши аталаннă пулсан, монотеизмла импери тапхăрĕ Тӗрӗк каганачӗ вăхăтĕнче е, монголи академикĕ Шагдарын Бира шутланă пек, Монгол империйӗ паркаланнă саманара йĕркеленнĕ.

Танкăр тĕнне тĕнчери чи авалхи тĕнсенчен чи тарăн аталанни тесе каласан йăнăш пулманнине нумай тĕпчевçĕ палăртать[5].

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ https://bigenc.ru/world_history/text/4187113
  2. ^ https://bigenc.ru/world_history/text/4187113
  3. ^ https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Tengriism
  4. ^ https://www.bookol.ru/starinnoe/mifyi_legendyi_epos/65782/fulltext.htm
  5. ^ Сулейменов О. О. АЗ и Я. Книга благонамеренного читателя. — Алма-Ата: Жазушы, 1975.