Япон чĕлхи

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Яппун чĕлхи ( яп. 日本語 nihon-go), — япон халăхĕ калаçакан чĕлхе. Японин конституцийнче ун статусне палӑртман пулин те, вăл чăнласах Японин патшалăх чĕлхи пулать. Унпа калаçакансен йышӗ - 128 миллион çын яхӑн (тӗнчери чӗлхесем хушшинче саккӑрмӗш вырӑн йышӑнать).

Тӗнчепе сарӑлни[тӳрлет]

Япон чĕлхипе калаçакансен ытларахӑше Япони утравĕсенче пурӑнать. Унсӑр пуçне япон чӗлхипе Корейӑра, Тайваньре, Китайра (Япони оккупациленӗ пулнӑскерсенче) кӑшт усӑ кураççӗ. . Японирен Çурçӗр тата Кӑнтӑр Америкӑна (Калифорнине, Бразилине), Гавайя утравӗсене эмиграциленӗ японецсем те унпа калаçаççӗ.

Классификаци[тӳрлет]

Япон чӗлхи Алтай чĕлхисен çемьине кĕрет (ку ыйту çинчен С.А Старостин çырнă диссертацине пăхăр: «Алтайская проблема и происхождение японского языка»[1]).

Диалектсем[тӳрлет]

da союзĕн диалект раснисем

Японин географиллӗ уйрӑмлӑхӗсене (пӗр-пӗринпе çыхӑнса тӑман утравсем, çӳллӗ ту хырçисем) пула япон чӗлхинче вунӑ диалект яхӑн пур. Чи сарӑлнисем хушшинче çаксене палӑртма пулать: Кансай-бэн (関西弁), Тохоку-бэн (東北弁) тата Канто-бэн (関東弁), Токио тата ун тавралӑхӗн диалекчӗ. Тӗрлӗ диалектпа калаçакан японецсем час-часах пӗр-пӗрне ӑнланмаççӗ (çапах та кашни японец стандартлӑ япон чӗлхине пӗлет). Токио диалекчӗн никӗсӗнче «пӗрлехи чӗлхе» (共通語 кё:цу:го) йӗркеленӗ пулнӑ. Стандартланӑ диалекта 1886-мӗш çултан пуçласа шкулсенче вӗрентме пуçланӑ.

Кивĕ яппун чĕлхи[тӳрлет]

Кивĕ яппун чĕлхи (урӑх ячĕсем: ахаль япон чĕлхи, Хэйан тапхăрĕн чĕлхи, кивĕ çырулăхлă яппун чĕлхи, бунго) – IX-XII ĕмĕрсенчи япон çырулăхĕн китайланман палăкĕсен чĕлхи. Каярах вӑл бунго (XX ĕмĕрĕн варричченех Японин литература чĕлхи пулнă) никĕсĕ пулса тăнă.

Пулса кайни[тӳрлет]

Кивĕ яппун чĕлхи Киото диалекчĕн (чи авторитетлă пулнăран) никĕсĕ çинче аталаннӑ.

Япон çырулӑхӗ[тӳрлет]

Япон пускăчлăхĕ
Горизонталлӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:
Вертикаллӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:

Яппун лексики[тӳрлет]

Чӑваш тата япон чӗлхисем хушшинчи çыхӑнусем[тӳрлет]

чăвашла тĕрĕкле авалхи япон чĕлхи хальхи япон чĕлхи
хытă кат ката катай - 硬い (хытă)
тăри торгай тори тори 鳥(вĕçен кайăк)
сасă сес саса сасаяку - 聶 (шăппăн кала)
кил гел куру(кулу) куру-来る

(А.А.Орлов «Чăваш тата япон чĕлхисене танлаштарса тĕпчени»; хальхи вăхăтра тăвăнакан тĕпчев ĕç).

65 чи кирлĕ пуплев сыпăкĕсем яппунла[тӳрлет]

чăвашла яппунла
Ия (çапла) Хай
Ҫук Ииэ
Ӑнланатӑп Вакаримас
Ӑнланмастӑп Вакаримасен
Тавтапуҫ Аригато
Тархасшӑн До итаҫимаҫите
Тархасшӑн (панӑ чухне) До:дзо
Тархасшӑн (ыйтнӑ чухне) Онэкаи ҫимас
Каҫару ыйтатӑп Сумимасэн
Нимех те мар Дай дзёбу дэс
Айта пуҫлар СА: Хадзимэмассе:
Ырӑ ир пултӑр Охайе Годзаймас
Ырӑ кун пултӑр Конничи ва
Ырӑ каҫ пултӑр Конпан ва
Мӗнле сывлӑхсем? Окэнки дэс ка
Тавах лайӑх Аригато гэнки дэс
Мӗнле пурнӑҫсем? Иккака дэс ка
Мӗн чухлӗ пӗрни пӗр курманни Хиссассипури нэ
Сывӑ пулӑр Сае а
Тӗпре курӑнӑҫиччен Матта омэ ни
Тӗл пулӑпӑр Дзя матта
Ыранччен Ме нитти омэ ни каккаримассе
Каҫару ыйтатӑп Го мэн насай
Мана пулӑшаймастӑр-и? О нэкай иттассимас?
Чӑрмантарнӑшӑн каҫару ыйтатӑп Сумимассэн дэсйта
Кӗме юрать-и? Хаиттэмо ий дэс ка?
Пысӑк тав! До мо арикатто годзаймасйта
Тава тав До иттассимасйтэ
Пурте аван! Арикатто гэнки дэс
Саламлатӑп Омэтэтто
Пулӑшнӑшӑн тав Гоккерекку арикатто годзаймас
Йыхравланӑшӑн тав! Госе тай арикатто годзаймас
Пуриншӗн тавах! Ироиро то до мо арикатто
Чаплӑ парнешӗн тав! Кэкко на пурэдзэнто арикатто годзаймас
Сирӗнпе паллашма хавас! Хадзимэмасйтэ до дзо еросику
Эпӗ --- ятлӑ Ваттаҫи но намаэ ва дэс ---
Хӑвӑр ятӑра тата хушаматӑра ҫырӑр-ха Аната но намаэ то ме дзи о кайтэ кутассай
Ак ман паллашу хучӗ Ваттаҫи но мэйси о до дзо
Сирӗнпе паллашма питӗ хавас Омэ ни каккарэттэ тайххэн урэссий дэс
Айта паллашар Дэва се кайссимас
Паллашӑр, --- хӑта Сан о се кайссимас
Эп сире --- Хӑтапа паллаштарасшӑн САН О СЕ: КАйСйТАй НОДЭС
Эсир акӑлчанла пӗлетӗр-и Тӗрӗклерех те акӑ турккӑлла
Эпӗ яппунла калаҫмастӑп Нигонго ва ханасэ-масэн
Хулленлен калăçăр-ха Мо: скоҫи юккурихханаҫиттэ кутассай
Сывă пулăр Саё:нара
Ыйхи тутлă пултăр О ясуми насай
Хăвна сыхла О ки о цукэтэ
Çакăнпа Эсир мĕнле усă куратăр? Коре о дояттэ цукаимаска?
Ку мĕн? Коре ва нандэска?
Тула ăçта тухаççĕ? О тойрэ ва докодэска?
... ăçта? ...ва доко дэска?
Миçе сехет? Нандзи дэска?
эпĕ ваттаҫи
эсӗ (эсир) аната
вӑл (арҫын) карз
вӑл (хӗрарӑм) канодзё
арҫын дансэй
хӗрарӑм дзёсэй
арӑм окусан
упӑшка Ҫӳчин
хӗр мусумэ
ача котомо
ывӑл мусуко


(Хавал ушккӑнӗн Кофе тӑхтавӗн Контактри элӗнчен[1])



Асăрхавсем[тӳрлет]

Шаблон:Link FA

Шаблон:Link FA Шаблон:Link FA Шаблон:Link FA