Ильминский Николай Иванович

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Николай Иванович Ильминский
Ильминский.jpg
Çуралнă вăхăт: 1822, ака, 23
Çуралнă вырăн: Пенза
Вилнĕ вăхăт: 1891, раштав, 27
Вилнĕ вырăн: Хусан
Патшалăх:

Раççей империйĕFlag of Russia.svg Раççей империйĕ

Ăслăх сфери: тюркологи, тухăç пĕлĕвĕ, библеистика
Альма-матер: Хусанти хакал академийĕ
Паллă вĕренекенсем: И. Алтынсарин, Н. А. Бобровников, В. Т. Тимофеев, И. Я. Яковлев
Паллă: тухăç пĕлевçи-ăсчах, педагог, миссионер
Чыславсемпе парнесем


Сăваплă Аннăн II степеньлĕ орденĕ
Сăваплă Станиславăн III степеньлĕ орденĕ
«1853—1856 вăрçăна асăнмалăх» медаль

Николай Иванович Ильминский (ака, 23, 1822, Пензараштав, 27, 1891 (кăрлач, 8, 1892), Хусан) — вырăс тухăç пĕлевçи, педагог-миссионер, библеист, Раççей Ăслăх Академин корреспондент-пайташĕ.

«Н. И. Ильминский системипе» «Н. И. Ильминский алфавичĕ» миссионер-çутĕç ĕçне тăваканĕ.

И.Я.Яковлев (1848-1930) унăн чи паллă вĕренекенĕсенчен пĕрри.

Биографи[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Пĕлӳ илни, ăслăх ĕçне пикенни[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Н. И. Ильминский 1822 çулхи акан 23-мĕшĕнче Пензăра иерей (каярахпа — протоиерей) килйышĕнче çуралнă.

Пензăри хакал вĕрентĕшĕнче тата Пензăри хакал семинаринче вĕренсе тухнă.[1]

18421846 çулсенче в составе первого набора учился в Хусанти хакал академин пĕрремĕш студенчĕсен йышĕнче пулнă, пĕлӳ илсен, 1846 çулхи юпан 10-мĕшĕнче «Хусанти Хакал Академинче çутçанталăк ăслăхĕсен класĕн тата турккă-тутар чĕлхин вĕрентӳçĕ пулма хăварнă». 1847 çулхи çĕртмен 8-мĕшĕнче Н. И. Ильминский магистр степенне тивĕçнĕ, çав çулхи авăнăн 16-мешĕнче ăна «бакалавра куçарнă».[2]

Ачаранах Н. И. Ильминский чĕлхесене пĕлме хевтеллĕ пулнă. Унăн биографĕ, профессор П. В. Знаменский каласа панипе, «пĕрре илтнĕ е вуланă ют чĕлхери сăмаха вăл нихçан та манман, çакна çеç мар асăнмалла, — витĕр куракан евĕр вăл унчен палламан чĕлхен йĕркелĕхне, унăн шалти чун-чĕмне ярса илме пултарнă, грамматикăсăр та, сăмахсартăр та чĕлхен тĕплĕнлĕхне тавçарса илме, унăн хăйне евĕр ăнлавĕсене туйма пултарнă».[3]

А. К. Казембек тата Г. С. Саблуков вĕрентӳçĕсемпе пĕрле Н. И. Ильминский Сăваплă Çырнине тутарла куçарма тытăннă. Çавăн чухнех куçару ĕçĕнче «халăх чĕлхипе» усă курмаллине ăнланса илнĕ.[4]

1847 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче по хăйĕн кăмăлĕпе ыйтнипе Н. И. Ильминские хакал тивĕçлĕхĕнчен хăтарнă.[5]

1847 çулта тутар чĕлхине тăван чĕлхепех пĕлес тесе Н. И. Ильминский Хусанти Кивĕ Тутар слободине пурăнма вырнаçнă, медресене çӳренĕ.[6]

М. З. Хабибуллин тата М. А. Кострюков хатĕрлесе кăларнă «Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе» моногрфинче палăртнипе, Н. И. Ильминский пĕрремĕш «миссионер кафедрисене тăвас ыйтăва çĕкленĕ».[7]

Н. И. Ильминские тĕнре хисеплени[тӳрлет | кодне тӳрлет]

2015 çулхи кăрлач уйăхĕнче Хусан тата Тутарстан митрополичĕ Анастасий (А. М. Меткин) ырă суннипе Хусан епархин Сăваплăх канонизацин комиссийĕ Н. И. Ильминские вырăнти хисеплĕ сăвапçăна канонизацилеме укçа пуçтарма тытăннă.[8][9]

Кăсăклă фактсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Паллă ĕнтĕ, Н.И.Ильминский чăн малтанах тĕне кĕнĕ тутарсен (крешшĕнсен) шкулне никĕсленипе паллă. Çав вăхăтрах вăл крешшĕнсене мĕнпур тутар халăхĕн уйрăлми, пайланми пайĕ тесе шутланă[10][11]:

<Куçару: Тĕне кĕнĕ тутарсене, вĕсем, тутар-мăссальмансемпе танлаштарсан, йышсăртарах пулин те, пĕрех тутар халăхĕн пайĕ тесе шутламалла...>

Библиографи[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Бабер-намэ или Записки Султана Бабера / Изд. в под­линном тексте Н. И.[льминским]. Казань, 1857.
  • Древний обычай распределения кусков мяса, сохранив­шийся у киргизов. Пояснение одного места в Истории моголов Рашид-Эддина [письмо Н. И. Ильминского к П. С. Савельеву]. СПб., [1860].
  • Вступительное чтение в курс турецко-татарского язы­ка // Уч. зап. Казанск. ун-та. Кн. III. Казань, 1861.
  • Материалы для джагатайского склонения. Из Бабер-намэ // Уч. зап. Каз. ун-та. Вып. 1-2. Казань, 1863.
  • Об A.A. Бобровникове // Православное обозрение. Ка­зань, 1865. Т. 17, май.
  • Практические замечания о переводах и сочинениях на инородческих языках. Казань, 1871.
  • Из переписки по вопросу о применении русского алфа­вита к инородческим языкам. Казань, 1883.
  • Казанская центральная крещёно-татарская школа: Материалы для истории христианского просвещения крещёных татар. — Казань, 1887. — 485 с.
  • Беседы о народной школе. Казань, 1888.
  • Воспоминание об И. А. Алтынсарине. Казань, 1891.
  • Избранные места из педагогических сочинений, некоторые сведения о его деятельности и о последних днях его жизни / Издание почитателей покойного. Казань, 1892.
  • Письма Н. И. Ильминского к К. П. Победоносцеву. Ка­зань, 1899.
  • О способах обучения инородцев (отд. отт. из: Церков­ные ведомости. 1900. № 2).

Çав. пекех[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăнмалăх[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Филимонов Д.Ф. О Николае Ивановиче Ильминском. На чувашском языке. Казань, 1893. (Асăннă кĕнекери тĕрленчĕке 1984-мĕш çулта Шупашкарта Чăваш кĕнеке кăларавăшĕнче тухнă "Революцичченхи чăваш литератури. Текстсем. I том" кăларăмра кĕскетсе пичетленĕ).
  • Элли Илле. Кам вăл Ильминский? — "Хыпар" хаçат, 1998, утă, 22.
  • Густерин П. Русскоязычная коранистика досоветского периода // Вопросы истории. — 2015. — № 5. — С. 163.
  • Благова Г. Ф. Николай Иванович Ильминский как исследователь туркмен­ских диалектов// Вопросы языкознания. 2005. № 6. С. 97-114.
  • Шаблон:ВТ-РБС
  • Зеленин Д. К. Н. И. Ильминский и просвещение инородцев (К 10-летию со дня смерти 27.XII.1901 г.)// Русская школа. СПб., 1902. № 2.
  • Знаменский П. На память об Н. И. Ильминском. Казань, 1892.
  • Знаменский П. История Казанской духовной академии за первый (доре­форменный) период её существования. Вып. 2. Казань, 1892.
  • Знаменский П. В. Участие Н. И. Ильминского в деле инородческого обра­зования в Туркестанском крае. Казань, 1900 (см. также: Русская школа. 1902. № 7, 8).
  • Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — Москва: РИСИ, 2014. — 720 с. (ISBN 978-5-7893-0183-8)
  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период. Изд. 2-е, доп. и испр. Л., 1982.
  • Кононов А. Н. Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период. Изд. 2-е, перераб., подготовил А. Н. Кононов. М., 1989.
  • Липаков Е. В., Кравецкий А. Г. ИЛЬМИНСКИЙ Николай Иванович// Православная Энциклопедия (электронная версия).
  • Тюстин А. В. ИЛЬМИНСКИЙ Николай Иванович (23.04.1822 — 27.12.1891). — Пенза: ООО «Айсберг», 2012. — ISBN 978-5-94428-091-6.

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — Москва: РИСИ, 2014. — С. 97.
  2. ^ Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.// Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. Оп. 1. Д. 202. Л. л. 1 об. — 2.
  3. ^ Цит. по: Фокин А. Научно-педагогическая деятельность Николая Ильминского и формирование этноконфессионального самосознания кряшен// Николай Ильминский и кряшенское национальное движения: материалы научной конференции (27 декабря 2011 г.)/ Под ред. А. В. Фокина и Р. Р. Сулейманова. — Казань: Типография ООО Авента, 2013. — С. 5.
  4. ^ Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — Москва: РИСИ, 2014. — С. 103.
  5. ^ Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.// Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. Оп. 1. Д. 202. Л. л. 2 об. — 3.
  6. ^ Сабирзянов Г. С. ИЛЬМИНСКИЙ Николай Иванович// Татарская энциклопедия: В 5 т./ Гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2: Г — Й. — С. 557.
  7. ^ Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Казань: Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 45.
  8. ^ Сизов Д. Поддержите начинание! «Туганайлар». — 15 января 2015 года.
  9. ^ Алексеев И. «Верующие кряшены его ещё при жизни называли святым человеком...» (Начат сбор материалов для канонизации миссионера и просветителя Н.И.Ильминского…)// Информационно-аналитическая служба Русская народная линия. — 24 января 2015 года.
  10. ^ Тутарстанăн наци архивĕ, ф.968, оп.1, д.17, л.17
  11. ^ Рафаель Хакимов пĕлтерни.

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]