Чăваш алфавичĕ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
(Чӑваш чӗлхи алфавичӗ çинчен куçарнă)
Перейти к навигации Перейти к поиску
PT Serif cyrillic and latin letters difference.svg

Чăваш алфавичĕ (выр. чувашский алфавит) - авалхи тата хальхи чăваш çырăвĕнче сасăсене палăртма шутласа кăларнă тата усă курнă алфавитсен пĕрлехи ячĕ.

Тĕрлĕ тапхăрта шутласа кăларнă алфавитсем:

Кириллица чăваш алфавичĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Паянхи кун Раççей Федерацийĕнче чăваш чĕлхи валли кириллица тăрăх тунă алфавит официаллă шутланать.

Чăваш чĕлхин 37 сасă паллиллĕ хальхи кириллица алфавичĕпе 1949 çултанпа усă кураççĕ. Ăна ватă славян азбукинчен пулса тухнă вырăс алфавичĕн никĕсĕпе туса хунă.

Хальхи чăваш алфавичĕ:

А а Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ӗ ӗ Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н О о П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у
Ӳ ӳ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Кун-çулĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чăваш сăмахĕсене çырнă чухне усă курмалли кириллица сасă паллисен таблиц (фонетика транскрипципе)[1]
Авторĕ паллă мар
1769 çул
Н. И. Золотницкий
1867 çул
И. Я. Яковлев
В. А. Белилин
1872 çул
И. Я. Яковлев
В. А. Белилин
1872 çул
И. Я. Яковлев
1873 çул
Н. И. Ашмарин
1910 çул

1949 çултанпа
Фонетика транскрипцийĕ[2][3] Тĕслĕхсем
А а А а А а А а А а А а А а [ a ] ала
Ъ ъ Ъ ъ Ӑ ӑ Ӑ ӑ Ӑ ӑ [ ə ] ăшă
Б б Б б Б б Б б [ b ]
[ p̬ ] (b)
баобаб
Б̀ б̀ *[ bʲ ]
*[ p̬ʲ ] (bʲ)

В в В в В в В в В в В в В в [ ʋ ]
[ ʋː ]
ăвă
ăвăн
В̀ в̀ *[ ʋʲ ]
G g Г г Г г Г г [ g ] (k̬) газ
Г̀ г̀ [k̬ʲ] (gʲ)
Г г Г̇ г̇ Ҕ ҕ [ x̬ ] (ɣ[4])
Ҕ̀ ҕ̀ [ x̬ʲ ] (ɣʲ)
Д д Д д Д д Д д [ t̬ ] (d) домен
Д̀ д̀ [ t̬ʲ ] (dʲ)
Е е Е е Е е Е е Е е Е е Е е [ je ]
[ʲe]
евĕк
Йо Ёё [jo]
[ʲo]
Ь ь Ь ь Ӗ ӗ Ӗ ӗ Ӗ ӗ [ɘ] (ɘ~ø) ӗҫ
Жж Жж Жж Жж Жж [ ʂ̬ ] (ʐ[5]) журнал
Ж̀ж̀ [ ʂ̬ʲ ] (ʐʲ)
Зз Зз Зз Зз [ s̬ ] (z) завод, зоопарк
З̀з̀ *[ s̬ʲ ] (zʲ)
Ии Ии Ии Ии Ии Ии Ии [ i ]
[ ɨ ]
ир
савни, грамматика
Іі Ii Іі [ ɨ ] революци
Йй Йй Йй Jj Йй Йй Йй [ j ]
[ jː ]
йăва, ейĕл
ийя
Кк Кк Кк Кк Кк Кк Кк [ k ]
[ kː ]
[ kʲ ] (c)
[ kʲː ]
[ k̬ ] (g)
[ k̬ʲ ] (gʲ, ɟ[6])
кăк
акка
кĕрĕк
лекке
ака
пĕкĕ
К̀к̀ [ kʲ ] (c)
Лл Лл Лл Лл Лл Лл Лл [ l ]
[ lː ]
[ lʲ ]
[ lʲː ]
лайăх, ала
аллă
выля
иллюминатор
Л̀л̀ Ԡԡ Ԡԡ Ԡԡ [ lʲ ]
Мм Мм Мм Мм Мм Мм Мм [ m ]
[ mː ]
мăйăр, ама
амма
М̀м̀ *[ mʲ ]
Нн Нн Нн Нн Нн Нн Нн [ n ]
[ nː ]
[ nʲ ] (ɲ[7])
[ nʲː ]
наян, ана
вуннă
ĕне
анне
Н̀н̀ Ԣԣ Ԣԣ Ԣԣ [ nʲ ] (ɲ[8])
Оо Oo Оо Оо Оо Оо Оо [ o ] океан
ЬÔ Öö Ӧӧ [ ø ]
Пп Пп Пп Пп Пп Пп Пп [ p ]
[ pː ]
[ p̬ ] (b)
пăр
аппа
апат
П̀п̀ *[ pʲ ]
Рр Рр Рр Рр Рр Рр Рр [ r ]
[ rː ]
ара
пĕрре
Р̀ р̀ Þ þ [ rʲ ]
С с С с С с С с С с С с С с [ s ]
[ s̬ ] (z)
[ sː ]
сас, ăс
асам, усă
ассă
С̀ с̀ Ҫ ҫ Ҫ ҫ Ҫ ҫ Ҫ ҫ [ ɕ ]
[ ɕː ]
[ ɕ̬ ]
çӳç
виççĕ
уçă
Тт Тт Тт Тт Тт Тт Тт [ t ]
[ tː ]
[ tʲ ]
[ t̬ʲ ] (dʲ)
[ tʲː ]
[ t̬ ] (d)
тыт
паттăр
тив, тевет
вĕтĕ
тетте
атă
Т́т́ Ťт̌ Ťт̌ Ťт̌ [ tʲ ]
[ t̬ʲ ]

У у У у У у У у У у У у У у [ u ] усă
Ӳ Ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ Ӳ ӳ [ y ] ӳс
Ӱ ӱ [ y ] ӳс
Ф ф Ф ф Ф ф Ф ф [ f ]
[ f̬ ] (v)
штраф
шкафа
Х х Х х Х х Х х Х х Х х Х х [ x ]
[ xː ]
[ xʲ ]
[ xʲː ]
[ x̬ ] (ɣ[9])
[ x̬ʲ ] (ɣʲ)
хух
аххан
хевте
ĕххĕм
ахах
мехел
Х̀ х̀ [xʲ]
[ xʲ ] (ɣʲ)

Ц ц [ ʦ ]
[ ʦː ]
[ ʦ̬ ] (ʣ)
цирк
революци
абзацĕ
Ч ч Чч Т́т́ Ꚋ ꚋ Ꚋ ꚋ Ч ч Ч ч [ ʨ ]
[ ʨː ]
[ ʨ̬ ] (ʥ)
чун
каччă
ача
Дч дч Д́ д́ Ђ ђ [ ʨ̬ ] (ʥ) ача
Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш Ш ш [ ʂ ]
[ ʂː ]
[ ʂ̬ ] (ʐ[10])
шăршлă
ăшши
ăшă, лаша
Ш̀ш̀ *[ ʂʲ ],
Щ щ [ ʂʨ ]
[ ɕ ]
ъ ъ
Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы Ы ы [ ɯ ]
[ ɨ ]
ырă
çын
ь ь ь [ ʲ ]
Ѣ ѣ
Э э Э э Е е Е е Е е Е е Э э [ e ]
[ ɛ ]
этем, элем
Ю ю Ю ю Ю ю [ ju ]
[ ʲu ]
[ u ]
Я я Я я Яя [ ja ]
[ ʲa ]
[ a ]

Латинница чăваш алфавичĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Арап графииллĕ чăваш алфавичĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Crystal Project viewmag.png Çавăн пекех пăхăр: Пăлхар чĕлхи.
Н. И. Ашмарин 1902 çулта кăларнă «Болгары и чуваши» кĕнеке 103-мĕш страницин ӳкерчĕкĕ[11]

Кĕмĕл Пăлхар тапхăрĕнче чăвашсем, уйрăмах мăсăльмансем хушшинче, арап графики никĕсĕпе йĕркеленĕ çырулăх анлă саралнă пулнă. Вилтăпра чулĕ çине арап графикипе пăлхарла çырнă[12][13] (таблицăна диалектла тата çыхăннулла вариантсене те кĕртме тăрашнă):

пăлхарла сăмах Тĕслĕхлĕ транслитераци Хальхи чăваш аналогĕ Хальхи тутар аналогĕ Сăмах пĕлтерĕшĕ
ﻫﻴﺮ хир хĕр кыз дочь, девушка
ﺍﻭﻝ авл ывăл ул сын
ﺁﻳﺢ айх уйăх (ойăх) ай месяц
ﺟﺎﻝ джал çул (çол, ~кăçал) ел год
ﺗﻮﺍﺗﻮ، ﺗﻮﺍﺗﺔ туату, туата тăват(ă), тват дүрт четыре
ﺁﻟﻄﻰ، ﺁﻟﻂ алты, алт улт(ă), олт(ă) алты шесть
ﺟﻴﺎﺕ، ﺟﺘﻰ джиат, дж-ти çич(ĕ) җиде семь
ﺳﻜﺮ с-к-р сак(к)ăр сигез восемь
ﻃﺤﻮﺭ، ﻃﺤﺮ т-хур, т-х-р тăх(х)ăр тугыз девять
ﻭﺍﻥ ван вун(ă), вон(ă) ун десять
ﺟﻴﺮﻳﻢ، ﺟﺮﻡ джирим, дж-р-м çирĕм егерме двадцать
ﻭﻭﻃﺮ вут-р вăтăр утыз тридцать
ﺟﻮﺭ джур çĕр йөз сто

Рунă чăваш алфавичĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Crystal Project viewmag.png Çавăн пекех пăхăр: Авалхи тĕрĕк рунисем тата Пăлхар рунисем.

Авалхи чăваш рунă алфавичĕ авалхи тĕрĕк тата авалхи пăлхар рунă алфавичĕсемпе тăван пулать, вĕсемпе чăвашсем XIX ĕмĕрченех усă курнă.

Чăваш алфавичĕн транслитерацийĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вĕсене пĕр чăваш алфавитĕнчен тепĕрне «куçару» йĕрки: рунăран кириллицăна, кириллицăран латиницăна

Чăваш алфавичĕн кириллицăран латиницăна куçаракан транслитераци[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чăваш алфавичĕн транслитерацийĕ[14]
Кириллица KNAB
1995
ALA-LC
1997
Allworth
1971
ISO 9
А системи
ISO 9
Б системи
Юникод Название
Hex Dec
А а a a a A a A a
Ӑ ӑ ä ă ă Ă ă A` a` 102 103 a breve
Б б b b b B b B b
В в v v v V v V v
Г г g g g G g G g
Д д d d d D d D d
Е е ye-, -e- e e, je E e E e
Ё ё yo ë ë Ë ë Yo yo 00CB 00EB 203 235 e diaeresis
Ӗ ӗ ĕ ĕ ö Ӗ ĕ E` e` 114 115 e breve
Ж ж zh zh ž Ž ž Zh zh 017D 017E 381 382 z caron
З з z z z Z z Z z
И и i i i I i I, I` i, i`
Й й y ĭ j J j J j
К к k k k K k K k
Л л l l l L l L l
М м m m m M m M m
Н н n n n N n N n
О о o o o O o O o
П п p p p P p P p
Р р r r r R r R r
С с s s s S s S s
Ҫ ҫ s' ś ś Ş ş S` s` 015E 015F s cedilla
Т т t t t T t T t
У у u u u U u U u
Ӳ ӳ ü ü Ű ű U` u` 170 171 u double acute, u hungarumlaut
Ф ф f f f F f F f
Х х kh kh h H h X x
Ц ц ts t͡s c C c Cz, C cz, c
Ч ч ch ch č Č č Ch ch 010C 010D 268 269 c caron (háček)
Ш ш sh sh š Š š Sh sh 160 161 352 353 s caron (háček)
Щ щ shch shch šč Ŝ ŝ Shh shh 015C 015D 348 349 s circumflex
Ъ ъ `` `` `` `` 02BA 698 модифицирующий 2-ой штрих
Ы ы ï y y Y y Y` y`
Ь ь ` ` ', j ` ` 02B9 697 модифицирующий 1-й штрих
Э э ë ė è, e È è E` e` 00C8 0,00E+000 200 232 e grave
Ю ю ͡iu ju Û û Yu yu 00DB 00FB 219 251 u circumflex
Я я ͡ia ja  â Ya ya 00C2 0,00E+000 194 226 a circumflex

Диакритика[тӳрлет | кодне тӳрлет]

ГОСТ 7.79-2000 (ISO 9:1995) килĕшӳллĕ чăваш алфавичĕн латиница транслитерацинче 12 сасă палли, вĕсене çырнă чухне çиччĕ диакритика паллипе усă кураççĕ:

  • breve (Ă ă, Ӗ ĕ сасă паллисенче);
  • diaeresis («Ë, ë» сасă паллинче);
  • cedilla («Ş, ş» сасă паллинче);
  • double acute («Ű, ű» сасă паллинче);
  • caron («Ž, ž», «Č, č», «Š, š» сасă паллисенче);
  • grave («È, è» сасă паллинче);
  • circumflex («Ŝ, ŝ», «Û, û», «Â, â» сасă паллисенче).

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Çавăн пекех[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Алексеев А. А. Паллă чăваш чĕлхеçисем. — Шупашкар, 1982. — С. 2-7.
  • Алексеев А. А. Заметки о первых грамматических трудах по чувашскому языку // Уч. зап. ЧНИИ, вып. 49. Филология. — Шупашкар, 1970. — С. 203—220.
  • Алексеев А. А. Иккĕмĕш грамматика (В. П. Вишневскин «Начертание правил чувашского языка» кенеки тухнăранпа 150 çул çитрĕ) // Ялав. — 1987. № 1. — С. 25.
  • Алексеев А. А. Кто автор первой чувашской грамматики. // Сов. Чувашия. — 19 апреля 1991 г.
  • Алексеев А. А. Урхас Кушкă ачи [Н. И. Золотницкий тĕпчевçĕ çинчен] // Ялав. — 1991. — № 9. — С. 22.
  • Алексеев А. А. Чăваш чĕлхе наукин никĕсне хываканĕ [Осноположник чувашского языкознания], — Чăваш календарĕ. 1969. — Шупашкар, 1968. — 183 с.
  • Алексеев А. А. Чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматики, [1769-мĕш çулта кĕнеке магазинĕнче «Сочинения принадлежащие к грамматике чувашского языка» ятлă кĕеке тухни çинчен] // Коммунизм ялавĕ. — 1990. — июлĕн 7-мĕшĕ.
  • Алексеев А. А. Чăвашсен ылтăн кĕнеки, [Чăваш чĕлхин XVIII ĕмĕрте пичетленсе тухнă 1-мĕш грамматики çинчен] // Тăван Атăл. — 1992. — № 4. — С. 64-67.
  • Алексеев А. А. Ырă ĕç манăçа тухмасть, В. П. Вишневскин «Начертание правил чувашского языка» кĕнеки тухăранпа 150 çул çитрĕ // Коммунизм ялавĕ, 1986. 13 октябрь.
  • Алексеев А. А., Сергеев Л. П. Памятник чувашского языка 1836 года // Исследования по этимологии и грамматике чувашского языка. — Чебоксары, 1989. — С. 78-103.
  • Алексеев А. А. Пирĕн çыруллă культурăн çулĕ-йĕрĕ, [Çырулăх аталанăвĕ çинчен] // Тăван Атăл. — 1994. — 2 №. — С. 66-72.
  • Горский С. П. Очерки по истории чувашского литературного языка дооктябрьского периода. — Чебоксары, 1959. — 49 с.
  • Данилов С. И. Чувашская книга до 1917 г.// Книж. палата Чуваш АССР: Библиография. — Чебоксары, 1950. — 96 с.
  • Димитриева В. Д. Документы об издании книги «Сочинения, принадлежащие к грамматике чувашского языка» // Уч. зап. ЧНИИ, вып. 34. Филология. — Чебоксары, 1967. — С. 153—162.
  • Егоров В. Г. Первая печатная грамматика чувашского языка 1769 г. // Тюркологический сборник. В. 1. — М.-Л., 1959. — С. 85-92.
  • Егоров В. Г. Современный чувашский литературный язык в сравнительно-историческом освещении. Второе, исправленное издание. — Чебоксары, 1971. — С. 37-39.
  • Егоров В. Г. Чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматики // Коммунизм ялавĕ. — 1952. — декабрĕн 24-мĕшĕ.
  • Егоров В. И. Паллă тĕпчевçĕн пархатарлă ĕçĕ [Н. И. Золотницкий словарĕ тухнăранпа 100 çул çитрĕ] // Ялав. — 1976. — № 3. — 27с.
  • Егоров В. П. Деятельность Н. И. Золотницкого по исследованию чувашского языка // О дореволюционной культуре чувашского народа. Уч. зап. ЧНИИ. Вып. 15. — Чебоксары, 1957. — С. 39-102.
  • Золотницкий Н. И. Заметки для ознакомления с чувашским наречием. Отдел звуковой. — Казань, 1871. — Вып. 1. — 64 с.
  • Золотницкий Н. И. Особенности чувашского языка, зависящие от изменения и выпуска согласных гортанных звуков, Из лекций в Казанском миссионерском ин-те Н. И. Золотницкого. — Казань, Изд-во Казан. ун-та, 1877. — 16 с.
  • Золотницкий Н. И. По поводу статьи о «Чуваш кнеге». — Казань, 1867. — 15 с
  • Каховский В. Ф. Была ли письменность у чувашей в древности?// Учен. записки ЧНИИ. — Чебоксары,1962. -Вып. 21. — C. 201—225;
  • Каховский В. Ф. О рунической письменности древних чувашей//100 лет новой чувашской письменности.- Чебоксары, 1972. — С. 23 −24.
  • Комиссаров Г. И. Письменность на чувашском языке в XVIII веке, Архивный материал Проблемы письменности и культуры. — Чебоксары, 1992. — С. 85-104.
  • Налимова С. Чăваш чĕлхин паллă тĕпчевçи — пирĕн ентеш, [Н. И. Золотницкий çинчен] // Пирĕн сăмах (Сĕнтĕрвăрри р-нĕ). — 1999. — раштавăн 18-мĕшĕ.
  • Павлов И. П. Золотницкий Н. И. графики çинчен [Чăвашсен çĕнĕ çырулăхĕ 100 çул тултарас умĕн] // Коммунизм ялавĕ, 1971, ноябрĕн 4-мĕшĕ.
  • Павлов И. П. Н. И. Золотницкий пурнăçĕпе ĕçĕсем. — Шупашкар, 1958. — 63 с.
  • Петров Н. П. Чăваш литература чĕлхин историйĕ. Яковлевченхи тапхăр. Вĕренӳ пособийĕ. — Шупашкар, 1978. — 109 с. (И. Н. Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университечĕ. Чăваш чĕлхи кафедри).
  • Сергеев Л. П. XVIII ĕмĕрти чăваш çырулăхĕн палăкĕсем, учеб.-хрестомати Ӳ Л. П. Сергеев. — Шупашкар, Чăв. ун-чĕн изд-ви, 2004. — 106 с.
  • Сергеев Л. П. Кивĕ чăваш çырулăхĕ, Вĕренӳ пособийĕ. — Шупашкар, 1988. — 84 с.
  • Сергеев Л. П. Первые печатные грамматики чувашского языка, Учебное пособие. — Чебоксары, Чувашгоспедуниверситет им. И. Я. Яковлева, 2003. — 100 с.
  • Соловьева Г. Чĕри пуласлăхшăн тапнă, [Паллă чĕлхеçĕ, этнограф, фольклорист, педагог Н. И. Золотницкий çинчен] // Хыпар. — 2000. — 20 кăрлач.
  • Трофимов А. А. Древнечувашская руническая письменность: Памятники, алфавит, дешифровка. — Чебоксары, 1993.- 51 с.
  • Ушинский К. Д. Избранные произведения. в. I. — М., 1946. — С. 81-82; Н. И. Золотницкий. Разбор упращенного способа обучению черемисских детей горного населения, сост. И. Кедровым «Справочный листок», г. Казань, 1867, № 135—136.
  • Федотов М. Р. Исследователи чувашского языка. — Чебоксары, Чувашское книжное изд-во, 1959. — 49 с.

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]