Галл чĕлхи

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Галл чĕлхи
Патшалăхсем: Галли
Çухалнă: VI ĕмĕр
Классификаци
Категори: Еврази чĕлхисем
Инди-европа çемьи
Кельт турачĕ
Çырулăх: итал алфавичĕсем, грек алфавичĕ, латиница
Чĕлхе кодĕсем
ISO 639-1: çук
ISO 639-2: cel
ISO 639-3: xcg; xtg
Çавăн пекех пăхăр: Проект:Лингвистика

Галл чĕлхи — çухалнă кельт чĕлхи, Галлире VI ĕмĕрчен саралнă пулнă, халăх латынĕ ăна ылмаштарнă.

Галл тата çухалнă урăх чĕлхесене — кельтиберипе лепонт чĕлхисене «континент кельт чĕлхисем» йыша пуçтарнă.

Палăксем[тӳрлет]

Темиçе çĕр [[лапидар çырăвĕ|лапидар] çырăвĕсем пур: чул, керамик сават-сапи, вак укçа, тăхланпа цинк пластинкисем çинче. Галл тексчĕсене хальхи Франци, Швейцари, Итали, Германи, Бельги территоринче тупнă. Авалхи галл çырăвĕсене пирĕн эрăчченхи VI ĕмĕр тĕлне Цизальпи Галлинчи авалхи итал алфавичĕн паллисемпе çырнă пулнă. Галл чĕлхи çывăхарах вăхăтри хыпарсем — Григорий Турскин патĕнчи темиçе çыру (пирĕн эрăри VI ĕмĕр).

Франци чĕлхине сĕмлени[тӳрлет]

Галлсем хирĕç пĕр сăмахсăрах французсен аслă ашшĕсем шутланаççĕ, историллĕ танлаштару чĕлхе тĕпчевĕ çуралличен («Пор-Рояль грамматики»), франци чĕлхи — галл чĕлхин несĕлĕ тени анлă саралнă пулнă. Çаплах галл чĕлхине латыньрен нумай сăмах кĕнĕ. Тĕрĕссипех, галл чĕлхи (урăх сăмахсемпе, кельт субстрачĕ) франци чĕлхине ытлах сĕм ярайман. Франци чĕлхи латин-роман никĕсĕнчен тухнă, ăна герман чĕлхи тĕрлĕ шайри сĕмĕ те сисĕмлĕ курăнать. Галл элеменчĕсем шутне темиçе сăмах, bec 'кайăк сăмси', chêne 'юман', çирĕммĕллĕ (вигезималлă) шутлав системин юлашкисем, тĕслĕхрен, quatre-vingts '80' ('4 x 20').

Фонологи[тӳрлет]

  • уçă сасăсем:
    • кĕске уçă сасăсем: a, e, i, o u
    • вăрăм уçă сасăсем ā, ē, ī, (ō), ū
  • çурма уçă сасăсем: w, y
  • смычные:
    • янравсăр: p, t, k
    • янăракан: b, d, g
  • сонантсем
    • сăмса: m, n
    • ярăнчăк r, l
  • хушăк: s
  • аффриката: ts

[χ] — аллофон /k/ перед /t/.

Галл чĕлхи кельт «p-чĕлхисем» шутне кĕнĕ, унта инди-европа kw сасинчен p (танл. mapon 'ывал', ирл. mac; epon 'конь', лат. equos) пулса тухать.

Морфологи[тӳрлет]

Икĕ пĕрмай тĕл пулакан ят никĕсĕсен ӳкĕмĕ пирки чи шанчăклă хыпар: -a-никĕс тата -o-никĕс. Пушă клетка хыпар çитменнине кăтартать.

Пĕр хисеп
Ӳкĕм -a-никĕс -o-никĕс
Ят ӳкĕмĕ Epona Maponos
Йыхрав ӳкĕмĕ Epona Mapone
Тӳрĕ объект ӳкĕмĕ Eponin Maponon
Камăнлăх ӳкĕмĕ Eponias Maponi
Пару ӳкĕмĕ Eponai Maponu
Тăву ӳкĕмĕ Eponia Maponu
Вырăн ӳкĕмĕ Mapone
Нумай хисеп
Ӳкĕм -a-никĕс -o-никĕс
Ят ӳкĕмĕ Eponias Maponi
Йыхрав ӳкĕмĕ
Тӳрĕ объект ӳкĕмĕ Eponas Maponus
Камăнлăх ӳкĕмĕ Eponanon Maponon
Пару ӳкĕмĕ Eponabo Maponobo
Тăву ӳкĕмĕ Maponus
Вырăн ӳкĕмĕ

Вуламалли[тӳрлет]

  • Delamarre, X. (2003). Dictionnaire de la langue gauloise (2nd ed.). Paris: Editions Errance. ISBN 2-87772-237-6
  • Lambert, Pierre-Yves (2003) La langue gauloise (2nd ed.) Paris: Editions Errance. ISBN 2-87772-224-4
  • Lejeune, Michel (1971). Lepontica (Monographies linguistiques, 1). Paris: Société d’edition «les Belles Lettres»
  • Meid, Wolfgang (1994) Gaulish Inscriptions. Budapest: Archaeolingua. ISBN 963-8046-06-6
  • Recueil des inscriptions gauloises (XLVe supplément à «GALLIA»), ed. Paul-Marie Duval et al. 4 vols. Paris: CNRS, 1985—2002. ISBN 2-271-05844-9
  • Solinas, Patrizia (1995). ‘Il celtico in Italia’. Studi Etruschi 60:311-408

Каçăсем[тӳрлет]