Мао Цзедун

Мао Цзэдун (раштав, 26 1893 — авăн, 9 1976) — XX ĕмĕрти Китайăн патшалăх тата политика ĕçченĕ, китай коммунисăмĕн тĕп теоретикĕ.

Ачалăхĕпе çамрăклăхĕ

Ячĕсем
	Ячĕ	Иккĕмĕш ячĕ
Йăлаллă	毛澤東	潤芝
Ансат.	毛泽东	润芝
Пиньин	Máo Zédōng	Rùnzhī
Уэйд-Джайлс	Mao Tse-tung	Jun-chih
Палл.	Мао Цзэдун	Жуньчжи

Çамрăклах Китай коммунисчĕсен партине (ККП) кĕрсе, Мао Цзэдун 1930-мĕш çулсенче Цзянси провинцийĕн коммунисчĕсен ертӳçи пулса тăрать. Китай коммунисчĕсен уйрăмлă, çĕр ĕçченĕсемшĕн тĕп вырăнлă идеологи пулмалла тесе ĕмĕтленнĕ. «Китай коммунисчĕсен Мăн харçин» ертӳçĕсенчен пĕри пулнă май Мао ККП çӳлти ертӳлĕхĕнче пысăк ĕç вырăнне йышăнать.

1949 çулта Мао Цзэдун Китай Халăх Республик пулса тăни пирки пĕлтерет, хăйĕн ĕмĕрне вĕçличченех патшалăха тытса пырать. 1943 çултанпа çĕре кĕричченех китай компартийĕн ертӳçи, 1954—59 çç. çаплах КХР ертӳçи ĕç вырăнне йышăнса тăрать. Темиçе янравлă кампани йĕркелесе ирттерет, чи калăпли — «Культура революцийĕ» (1966—1976), чылай çĕр пин çыннăн ĕмĕрне кĕскетнĕскер.

Мао тăрăмĕнче нумай вăхăт сапаланчăклă пулнă çĕр-шыв пĕрлĕхе пуçтарăнать, Китайăн индустриализаци ӳсĕмĕ хăвăртланать тата халăхăн кулленхи пурнăçĕ ырланать, анчах та тепĕр енчен, политика енчен хĕстерӳллĕ, кăлăхлă кампанисемлĕ пулнă, этеплĕх сĕмĕ ӳкнĕ, Мао сăнĕн этепĕ хăпнă..

Мао Цзэдун 1893 çулхи раштав, 26 Хунань провинцин Чанша тĕп хулинчен инçех мар Шаошань ялĕнче çуралнă. Цзэдун ашшĕ, Мао Женьшэн, пĕчĕк çĕр лаптăкĕ çинче ĕçлесе тупăç тунă, çемйи лайăхах пурăннă. Конфуци сĕмĕнче пурăннă ашшĕпе унăн хирĕçӳсем пулнă, çав хушăрах çамрăк ача çемçе кăмăллă будда тĕнне тытса пыракан Вэнь Цимэй ятлă амăшне ытларах юратнă.

Синьхай революцийĕ вăхăтĕнче 16 çулти çамрăк Чанша хулинче пурăннă. Мао салтаксен пăлхавне, тĕрлĕ ушкăнăн юнлă кĕрешĕвне хăйĕн куçĕпе курать, пĕр самантлăха хăй те провинци кĕпернетĕрĕн çарĕнче пулать. Кун хыççăн Мао вĕренме пикенет. 1917 ç. социаллă тĕллевлĕ пысăк журналсене («Çĕнĕ Яшлăх») статьясем çырать . Тепĕр çулта вăл, хăй чыслакан Ян Чанцзи вĕрентӳçин сĕнĕвĕпе Пекин куçса каять: Ли Дачжао ассистенчĕ пулса ĕçлет (Ли Чжао каярах [[[Китай коммунисчĕсен партийĕ|Китай коммунисчĕсен партине]] (ККП) никĕслекенĕ).

Политикă ĕç-хĕлне пуçăнни

Пекинран тухса кайса, яш Мао çĕршыв тăрăх çул çӳрет, анăç философĕсемпе революционерĕсен ĕçĕсене тарăннăн тĕпчет, Раççейри лару-тăрупа кăсăланать. 1920 çулхи çулла Наци Пухăвĕн Хунань провинцин делегацийĕ шутĕнче провинцин сутăнчăк тискерлĕ кĕпернетĕрне ĕçрен кăларас тĕллевпе Пекина килет. Тепĕр çултан Мао Цай Хэсень юлташĕпе коммунистсен идеологине кĕрешӳ элемĕ вырăнне йышăнать. 1921 утă уйăхĕнче Мао Шанхайри [[[Китай коммунисчĕсен партийĕ|Китай коммунисчĕсен партине]] (ККП) никĕслекен съездăн ĕçне хутшăнать. Тепĕр икĕ уйăхран, Чанша хулине таврăнсан, ККП хунань уйрăмĕн секретарĕ пулса тăрать. Çав чухнех Мао авланать: Ян Чанцзи хĕрне — Ян Кайхуэйе — арăм тăвать. Пилĕк çул хушшинче çемйеревиçĕ ывăл — Аньин, Аньцин тата Аньлун çуралать.

Коминтерн хытарса сĕннипе ККП Гоминьданпа пĕрлĕ ĕçлĕхе кĕрет.

Тăванĕсем

• Вэнь Цимэй (Шаблон:Lang-zh2, 1867—1919), амăшĕ.
• Мао Женьшэн,(Шаблон:Lang-zh2, 1870—1920) ашшĕ.
• Мао Цзэмин (Шаблон:Lang-zh2, 1895—1943), шăллĕ.
• Мао Цзэтан (Шаблон:Lang-zh2, 1905—1935), шăллĕ.
• Мао Цзэхун, йăмăкĕ.

Мао Цзэдунăн виçĕ пиччĕшĕпе пĕр йамăкĕ ача чухнех вилнĕ. Мао Цзэмин тата Цзэтан коммунистсем майлă кĕрешсе вилнĕ, Мао Цзэхуна Гоминьдановсем вĕлернĕ.

Арăмĕсем

• Ло Ши, юри арăмĕ 1907 çултанпа, ирĕксĕр авлантарнă, Мао йышăнман.
• Ян Канхуэй (Шаблон:Lang-zh2, 1901—1930), 1921 — 1927 çулсенчи арăмĕ.
• Хэ Цзычжэнь (Шаблон:Lang-zh2, 1910—1984), супруга с 1928 — 1939 çулсенчи арăмĕ.
• Цзян Цин (Шаблон:Lang-zh2, 1914—1991), 1938 — 1976 çулсенчи арăмĕ.

Ачисем

Ян Кайхуэй-ран

• Аньин (Шаблон:Lang-zh2, 1922—1950)
• Аньцин (Шаблон:Lang-zh2, 1923 çуралнă)
• Аньлун (1927—1931)

Хэ Цзычжэнь-ран

• Сяо Мао (род.1932, потерян в 1934)
• Ли Минь (Шаблон:Lang-zh2, род. 1936)
• ывăл (1939—1940)

Цзян Цин арăмĕнчен

• Ли На (Шаблон:Lang-zh2, 1940 çур.)

Çаплах темиçе ача йеркĕнĕсенчен çуралнă.

Политикăллă прозăсăр пуçне, Мао Цзэдунăн литература кăнарĕнче икĕ теçетке сăвă, ытларах Тан ăрăвĕн вăхăтĕнчи китай классики стилĕпе çырнă лирика. Мао сăввисене халĕ те Китайра халăх кăмăлласа вулать. Чи паллисем: Чанша (1925), Мăн харçă (1935), Юр (1936), Ли Шу-и хуравĕ (1957) тата Слива чечек оди (1961).

Граждан вăрçи вăхăтĕнче 1929 и 1935 çулсенче икĕ урăх ачине ют çемйесенче хăварнă. Темиçе хут шырасан та тупайман.

Суйласа илнисем

• «Кулленхи ĕç пирки» (Шаблон:Lang-zh2), 1937
• «Относительно противоречия», 1937
• «Либералисăма хирĕç», 1937
• «Тăсăлăвлă вăрçă пирки» (Шаблон:Lang-zh2), 1938
• «Çĕнĕ демократи пирки» (Шаблон:Lang-zh2), 1940
• «Литературăпа ӳнерлĕх çинчен», 1942
• «Служить народу», 1944
• «Парти комитечĕсен ĕçлев меслечĕсем», 1949
• «О правильном разрешении противоречий внутри народа» (Шаблон:Lang-zh2), 1957
• «Революцие тĕллевне çитересси», 1960

Вуламалли

• Мао, Цзэ-Дун. Избранные произведения в четырех томах. Издательство иностранной литературы, Москва, 1952.
• Мао, Цзэ-Дун. Восемнадцать стихотворений. Издательство иностранной литературы, Москва, 1957.
• Мао, Цзе-Дун. Выдержки из произведений. Издательство литературы на иностранных языках, Пекин, 1966.
• Мао, Цзэдун. Сборник высказываний "Мао Цзедун". Нева, Олма-Пресс, Санкт-Петербург, 2000.
• Шорт, Филип. Мао Цзедун. АСТ, Москва, 2001г.
• Бурлацкий, Ф.М. Мао Цзэдун. 2003.
• Галенович, Ю.М. Пэн Дэхуай и Мао Цзэдун. Политические лидеры Китая XX века. Огни, 2005.
• Snow, Edgar. Red Star over China. Hesperides Press, 2006. (последнее издание)
• Spence, Jonathan D. Mao Zedong. New York, Viking, 1999.
• Schram, Stuart R. Mao Tse-Tung. New York, Simon and Schuster, 1967.

Каçăсем

• Биография Мао Цзэдуна I, русс.
• Биография Мао Цзэдуна II, русс.
• Сочинения Мао Цзэдуна I, русс.
• Сочинения Мао Цзэдуна II, русс.
• Собрание Сочинений Мао Цзэдуна, англ.
• Мультиязычный сайт Интернационального Маоистского Движения
• Плакаты с изображением Мао Цзэдуна
• Видео — Мао Цзэдун провозглашает образование КНР
• Передача ВBС о Мао Цзэдуне, кит.
• Мао Цзэдун в Wiki-разделах Интернет-портала РКСМ(б)