Стамбул

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
İstanbul
Стамбул
Хула гербĕ
Патшалăх: Турци
Регион: Стамбул
Никĕсленĕ:
Хула, çултан:
Халăх йышĕ, пин çын: 10 291 (2007)
Хула лаптăкĕ: км2
Геогр. анлăхĕ: 41° 00´ ç.ш.
Геогр. вăрăмлăхĕ: 29° 00´ х.т.д.

Стамбул (тур. İstanbul) — Турцин пысăк, паллă тинĕс порчĕ, промыçлă, сутă-илӳллĕ хули тата тĕнчери паллă культура тĕпĕ.

Географи[тӳрлет]

Босфор пролив хĕррисенче вырнаçнă. Стамбул сăртлă вырăнта, Турцин çурçĕр-анăçĕнче, Босфор пролив икĕ хĕрринче, кăнтăртан Мрамор тинĕс хĕрринче ларать. Хулан чылайăшĕ Европăра шутланать, пĕчĕк пайĕ — Азире. Европа пайĕ, хăйне май тата иккĕне Ылтăн Мăйрака бухти патĕнче уйрăлать. Хула лаптăкĕ — 1 538, 77 çм². Стамбул географи шутĕнчен питĕ ăнăçлă ларать — хула тĕнче пайĕсене çыхăнтаракан çулсем çинче вырнаçнă: Европăран Азине тата Хура тинĕсрен Мрамор тинĕсне те малалла Вăтаçĕр тинĕсне.

Истори[тӳрлет]

Snake column Hippodrome Constantinople 2007.jpg Hippodrome Constantinople 2007 007.jpg Column of Constantine, July 2010.jpg Hippodrome Constantinople 2007 001.jpg


1930-мĕш çулчен Константино́поль (греч. Κωνσταντινούπολις, тур. Konstantiniyye) ятлă, 450 çулчен Çĕнĕ Рим е Иккĕмĕш Рим (греч. Νέα Ρώμη, лат. Nova Roma), 330 çулчен Висанти (греч. Βυζάντιον) ятлă пулнă. Вăтам ĕмĕрсенче вырăс çырăвĕсенче Царьград (Патша-хули) тесе палăртнă, паянхи вырăс чĕлхинче вăл архаизм пулать, çавах та болгар чĕлхинче çак сăмахпа (Цариград) халĕ те Истанбул (Стамбул) хулан синонимĕ туса усă кураççĕ. Турци республикине 1923 çулта йĕркеленĕ хыççăн шĕкĕр хулине Константинопольтен (Стамбул) Анкарана куçарнă. 1930 çулхи пуш, 28 турккăсем хулана Стамбул ят панă. Хула ĕлĕк Рим, кайран Висанти импери тĕп хули пулнă. Пĕррехинче вырăс кнеçĕ Олег çĕнтерсе хăй аллине илнĕ. 1453 çулхи çу, 29 хулана Мехмед II султан ертсе пынипе Осман импери çарĕсем туртса илнĕ.

Халăхĕ[тӳрлет]

2006 çулта хулара 10 млн. çын пурăннă.

Климачĕ[тӳрлет]

Стамбул хĕл.

Стамбул вăтам климат ярăмĕнче вырнаçнă. Băтаçĕрти, çемçе те нӳрĕклĕ, ир çуркуннерен пуçласах кай кĕруннечченех ăшă, тӳпе пĕлĕтлĕ (вăтам температура кăрлăчра — +3 — +9 °C, утăра — +20 — +29 °C, шыв температури — +23 °C. Çулта 870 мм чухлĕ нӳрĕк укет. Хĕлсем çăмăрлă, хăш чухне юр çукалать.

Уйăхри вăтам температурăна кăтартни:

Уйăх Maximum Temperature Lowest temperature Çăмăрлă кунсем Хĕвеллĕ кунсем
Вăтам Абсолютлă Вăтам Абсолютлă
Кăрлач 9 19 3 -13 18 2.6
Нарăс 9 24 2 -16 15 3.3
Пуш 11 27 3 -11 14 4.4
Ака 16 33 7 -2 9 6.6
Çу 21 34 12 2 8 8.9
Çĕртме 26 37 16 6 5 10.8
Утă 29 39 18 11 4 11.7
Çурла 29 41 20 10 3 11.3
Авăн 25 38 15 6 6 8.5
Чӳк 21 33 12 3 10 6.2
Юпа 15 27 9 -7 13 4.6
Раштав 11 22 5 -12 17 2.3

Демографи[тӳрлет]

Халăх йышлăхĕ ӳсни:

Çул Халăхĕ
330 40 000
400 400 000
530 550 000
545 350 000
715 300 000
950 400 000
1200 150 000
1453 36 000
1477 75 000
1566 600 000
Çул Халăхĕ
1817 500 000
1860 715 000
1885 873 570
1890 874 000
1897 1 059 000
1901 942 900
1914 909 978
1927 680 857
1935 741 148
1940 793 949
Çул Халăхĕ
Чӳк 1945 860 558
Чӳк 1950 983 041
Чӳк 1955 1 268 771
Чӳк 1960 1 466 535
Чӳк 1965 1 742 978
Чӳк 1970 2 132 407
Чӳк 1975 2 547 364
Чӳк 1980 2 772 708
Чӳк 1985 5 475 982
Чӳк 1990 6 620 241
Çул Халăхĕ
Юпа 1997 8 260 438
Чӳк 2000 8 803 468
Кăрлач 2005 9 797 536
Кăрлач 2006 10 034 830

Стамбулăн тĕлĕнтермĕшĕсем[тӳрлет]

Висанти тапхăрĕ

Стамбулăн мечетĕсем

  • Султанахмед мечетĕ («Кăвак мечет»)
  • Сулеймание мечетĕ (Сулеймание-джами)
  • Рустампаша мечетĕ
  • Çĕнĕ мечет (Йени Джами мечетĕ)
  • Беязит мечетĕ
  • Фатих мечетĕ
  • Лалели мечетĕ
  • Бодрум мечетĕ
  • Валиде-Султан мечетĕ(Аксарай)
  • Султан Селим мечетĕ
  • Нуросманийе мечетĕ
  • Ортакёй мечетĕ

Керменсем

  • Султансен Топкапы керменĕ
  • Долмабахче керменĕ
  • Йылдыз керменĕ
  • Влахерн керменĕн ишĕлчĕкĕсем

Тӳремсем

  • Ахмедие тӳремĕ (кивĕ ячĕ «Ипподром тӳремĕ»)
  • Таксим тӳремĕ
  • Чемберлиташ тӳремĕ
  • Беязит тӳремĕ
  • Çĕнĕ мечет тӳремĕ

Карманĕсем

  • Румелихисар карманĕ
  • Анадолухисар карманĕ

Турулсем

  • Галат турулĕ
  • Беязит турулĕ
  • Хĕр турулĕ (Кыз Кулеси)

Парксем

  • Ататюрк паркĕ
  • Гюльхане паркĕ
  • Йылдыз паркĕ
  • Миниатюрк — миниатюрлă парк

Кĕперсем

  • Галат кĕперĕ (Ылтăн Мăйрака бухти урлă)
  • Ватă Галат кĕперĕ (Ылтăн Мăйрака бухти урлă)
  • Ататюрк кĕперĕ (Ылтăн Мăйрака бухти урлă)
  • Халич кĕперĕ (Ылтăн Мăйрака бухти урлă)
  • Ататюрк кĕперĕ (Босфор кĕперĕ) (Босфор урлă)
  • Мехмед Фатих султанăн кĕперĕ (Босфор урлă)

Историллĕ транспорчĕ

  • Тюнель
  • Историллĕ трамвай

Стамбул пасарĕсем

  • Гранд пасарĕ (Хуплă пасар, Капалы Чарши)
  • Кăпт пасарĕ

Стамбул кассисем[тӳрлет]

Стамбул кассисем