Вепс чĕлхи
Вепс чĕлхи (вепсле: vepsän kel' ), — вепссем калаçакан чĕлхи. Балтика-финн ушкăнне кĕрекен финн-угор чĕлхи.
2002 çулхи перепись тăрăх вепс чĕлхипе калаçма пĕлекенсен шучĕ 5800. 3 дилекчĕ пур: çурçĕрри, вăррăммипе кăнтăрри.
Тупмалли |
Тĕпчени[тӳрлет]
Вепс чĕлхине тĕпчеме Эллиас Лённрот пуçланă. Вăл 1853 çулта пĕрремĕш вепс чĕлхи çинчен кăтартса паракан статьине çырнă. Август Альквист 1850 çулсенче вепс пурăнакан çĕрĕ тăрăх çӳренĕ, фольклор материалне пухса шведле-вепсле сăмахсарне хатĕрленĕ. 1913 çулта пĕрремĕш вепсле-вырăсла сăмахсар тухнă. 1930 çулсенче вепс çырулăхне аталантарма пуçласан, латиница çинчен никĕслекен алфавитне усă курнă. Лениннград облаçĕнчи Видла, Ошта, Капша, Шола тата Оята хулисенче 49 пуçламăш тата 5 вăтам вепс шкулĕ уçнă. 1937 çулччен 19 шкул кĕнеки, вепсле-вырăсла сăмахсар, вуламалли кĕнекесем пичетлесе кăларнă.
Вăрçă хыççăн вепс шкулĕсем хупалнă, телленмелле мар вепс чĕлхи пĕтсе кая пуçланă. Вепс чĕлхи çĕмьере калаçни валли çĕç пулса тăнă.
1990 çулсен пуçламăшĕнче лару-тăрăвĕ кăштах лайăхланнă: Карелире вепс чĕлхине аталантаракан программа ĕçлесе пырать. Вепс чĕлхипе «Kodima» ("Тăван çĕршыв") хаçат тухать.
Алфавичĕ[тӳрлет]
1930 çулсенче латиница усă курса çырнă:
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f |
| G g | H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n |
| O o | Ö ö | P p | R r | S s | Ş ş | T t | U u |
| V v | Y y | Z z | Ƶ ƶ | ı | ’ |
1937 кирилица çине куçтарма тăрăшнă пулин те, вăл сарăлма кайман. Паян кун диакритика паллисене усă курса латиницăпа çыраççĕ.:
| A a | B b | C c | Č č | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| P p | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | Ü ü | Ä ä | Ö ö | ’ |
Пĕтĕм историнче вепс чĕлхипе 70 кĕнеке пичетленĕ. Чылайăшĕ - вĕренӳ вуламалли. Вепс чĕлхи хальхи чи паллă литература ĕçченĕ Николай Абрамов сăвăçă. Вепс чĕлхине Петразаводскри Лённрот ячĕллĕ гимназире вĕрентеççĕ, тата факультатив майĕпе Ленинград облаçĕнчи хăш-пĕр шкулсенче вĕренме май параççĕ. Çавăн пекех ăна виçĕ институтра вĕрентеççĕ: Петразоводскри университетре, Карели педагогика институтĕнче, Санкт-Петербургри патшалăх университетĕнчи Çурçĕр халăхĕсен институтĕнче.
Чĕлхе тĕслĕхĕсем[тӳрлет]
- Minä pagižen vepsän kelel. (Эпĕ вепс чĕлхипе калаçатăп)
- Minä armastan sindai. (Эпĕ сана юрататăп)
- Kuna sinä mäned? (Ăçта эсĕ каятăн?)
- Тоšta völ kerdan, en el'genda. (Тата кала, ăнланмастăп)
Каçăсем[тӳрлет]
- Санкт-Петербургри Вепссен Пĕрлешĕвĕ
- Вепс канашлăвĕ
- Вепс вики
- Нина Зайцева. Вепс чĕлхи историйĕ (вырăсла, финнла)
|
|
|
|---|---|
| Пермь | коми (коми-ирçĕ • коми-пермь • коми-язьва) • удмурт |
| Укăр | венгр • манси • хантă |
| Финн-атăл | |
| Мари | улăх-тухăç мари • туçи мари |
| Мордва | мăкшă • ирçĕ |
| Балтиçум-финн | вепс • водь • ижор • карел (тĕвер карел • ливвиково диалекчĕ • людиково диалекчĕ) • лив • финн (квен • меянкиели) • эстон (кăнтăр эстон • вырус) |
| Саами | баби † • инари • йоканьга • кемь † • кильди • колтта • луле • пите • çурçĕр саами • уме • кăнтăр саами |
| Классифицилеменнисем | меря † • мещер † • мурăм † |
|
|
|
