Çурçĕр Африка

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Африка картти, патшалăхсемпе

Çурçĕр Африка материкăн чи анлă пайĕнче вырнаçнă.

Çутçанталăкĕ[тӳрлет]

Материкăн çурçĕр çĕрĕсенче пурăнма питĕ аван, кунта вăтатинĕсĕн çемçе çутçанталăк климачĕ. Анчах та вăл тинĕс çумĕнчи ансăр йăрăма çеç йышăнать. Кунта юман, лавр, оливка тата ыттийывăç ӳсет, чи анлă сарăлнă ӳсен-тăран — пальма.

Çурçĕр Африкăн чылай территорине — Вăтаçĕр тинĕсĕн çурçĕр çыранĕн тăрăхне — мăн пушхир Сахара йышăнать. Çакăнтах Çĕр çинчи чи шăрăх температура (сулхăнра) 58° С. Кăнтăрла шăрăх пулин те, каçсем сивĕ тăраççĕ, çынсем ăшă çăм тумпа витĕнеççĕ.

Пушхирти çыннăн чи кирлĕ чĕрчун — тĕве, çак пушхир карапĕсем шыв ĕçмесĕрех чылай хутлăха çитме пултараççĕ. Тĕвене пула пушхирте туарег тата бербер йăхĕсем пурăнаççĕ. Сахарăра нӳрĕк темиçе çул хушши ӳкмест, анчах та сайра чух хăват шалкăм çумăр ярать, ейӳ (шыв илни) те пулкалать. Тĕрĕссипе каласан, сехмет тăсăлăвĕ вăрăмах мар: шыва хăвăрт хăйăр çăтса илет е юхса каять. Çĕр айĕнчи шывсем çĕр çийĕ патне çывăх вырнаçнă тĕлĕнче симĕс оазис ларать. Çакăнтах пушхир ярăмĕн пурăну вырăнĕсем тĕл пулаççĕ. Сахарăн ытларах шывлă районĕ — Нил айлăмĕ.

Сахара пушхирĕн кăнтăр еннелле типĕ ярăм — сахель — вырнаçнă. Арапла «сахель» «çыран» сăмаха пĕлтерет. Мĕнле çыран пурĕ ĕнтĕ пушхирте?

Сахель тăрăхĕнче çурма пушхирпе типĕ саваннăсем юнашар вырнаçнă. Пĕрмайхи тăсăлăвлă типшĕрлĕхе пула кунти пурнăç çав тери йывăр, çĕр ĕçлĕхне пачах пĕтерет. Сахельтен кăнтăралла чăн субэкваториллĕ саваннăсем, вĕсем ӳсентăранпа пуян, çĕр çинчи сайра йывăç та тĕл пулать.

Истори[тӳрлет]

Çичĕ пинçуллăх маларах Çурçĕр Африкăра нӳрĕк паянхинчен нумайрах ӳкнĕ, Сахара та пушхир пулман. Çак калăп çĕр саванна пулнă, ун улăхĕсенче шутласа çитерме çук выльăх-чĕрлĕх кĕтĕвĕсем тăранса çӳренĕ. Анчах та пирĕн  эрăччен 4000 ç. çанталăқ типĕлĕхе куçать, вара çынсем шыв çăлкуçĕсем патнелле, чи малтанах Нил айлăмĕсене куçса каяççĕ. Çурçĕр Африкăн чылай пайĕ пушанать, ун вырăнне Нил айлăмĕнче пирĕн эрăччен 3100 ç. авалхи икĕпат тĕнчи вăйлă аталанать.

Сĕм ĕлĕкхи урăх этеплĕхсем кăнтăралла, Суданпа Эфиопире те аталаннă пулнă. Сăмах тĕлне, Эфиопи IV ĕмĕртех Çĕр çинчи Христос тĕнне йышăннă малтанхи çĕршыв пулнă.

Вăтам ĕмĕрсенче европейсем Африкăн вăтаçĕр тинĕс хĕррине часах хăнана çӳренĕ, анчах та вĕсемшĕн Сахараран кăнтăрарах Африка пирки хыпар хупăлчак пулнă. Çав вăхăтрах арап тата бербер сутăçисем тĕве караванĕсемпе пĕрмаях пушхире касса çӳренĕ. Вăтам ĕмĕрсенче вĕсен темиçе патшалăх пулнă. Çавсен шутĕнче авалхи Гана тата Мали.

XX ĕмĕрĕн пуçламăш тĕлне пурĕ тенĕ пекех Çурçĕр Африка Европа пăхăнăвне лекет. Çапла, Франци шутне (колони е протекторат шайĕнче) Алжир, Мавритани, Тунис, Мароккон чылай пайĕ кĕнĕ. Аслă Британи Судана тытса тăнă, 1922 çулчен Икĕпат унăн протекторатĕнче пулнă. Испанин çĕрĕ шутне çурçĕр Марокко тата Анăç Сахара кĕнĕ. Итали 1911—1912 çулхи Турккă-итали вăрçи хыççăн Ливие, 1936 çулта Эфиопие ярса илет. 1950-мĕшпе 1960-мĕш çç. чылай çурçĕр-африка çĕршывĕ ирĕклĕхе çĕнсе илет.

Халĕ Çурçĕр Африкăра 15 пăхăнманлă çĕршыв (13 — республика тытăмĕпе). Марокко тăрăмĕ — патша пулать.

Тавралăхĕ[тӳрлет]

Канар утравĕсем, Эфиопи, Эритрей тата Мадейра çĕрĕсене те хăш чух Çурçĕр Африка шутĕнче кăтартаççĕ.

Каçăсем[тӳрлет]


Африка патшалăхĕсем
Алжир | Ангола | Бенин | Ботсвана | Буркина-Фасо | Бурунди | Габон | Гамби | Гана | Гвиней | Гвиней-Бисау | Джибути | Замби | Зимбабве | Египет | Кабо-Верде | Камерун | Кени | Комор утравĕсем | Конго Демократиллĕ Республики | Конго Республики | Кот-д'Ивуар | Лесото | Либери | Ливи | Мадагаскар | Малави | Мали | Мавритани | Маврики | Марокко | Мозамбик | Намиби | Нигер | Нигери | Руанда | Сан-Томе тата Принсипи | Свазиленд | Сейшелсем | Сенегал | Сомали | Судан | Сьерра-Леоне | Танзани | Того | Тунис | Уганда | Вăтам Африка Республики | Чад | Экваторти Гвиней | Эритрей | Эфиопи | Кăнтăр Африка Республики
Пăхăнăвлисем: Инди океанĕнчи Британи çĕрĕсем | Майотта | Реюньон | Таса Елена утравĕ |
Йышăнман патшалăхсем (тивĕç йĕркипе — ирĕклĕ): Анăç Сахара | Пунтленд | Сомалиленд


Çурçĕр Африка çĕршывĕсем
Алжир | Икĕпат | Ливи | Мавритани | Марокко | Судан | Тунис | Анăç Сахара