Кряшенсем

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Кĕрешĕнсем (тут. керәшен) — Атăлпа Урал хушшинч регионсенчи халăх, православи тĕнне тытаççĕ, ытларах Тутарстанра, кăштах Удмурти Республикинче, Пушкăрт Республикинче тата Челепи облаçĕнче пысăк ушкăнсемпе пурăнаççĕ.

Кряшенсен этногенезĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Турă амăшĕн турăш чиркĕвĕ — Хусанти кряшенсен чиркĕвĕ
Турă амăшĕн Тихвин турăш чиркĕвĕ, XIX ĕмĕр.

Йышĕ тата вырнаçăвĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

2002 çулхи Раççейри халăх çыравĕпе 24668 кряшен шутланнă. Вĕсенчен чылайрахăшĕ (18760 çын) Тутарстанра пурăннă. Кряшенсем çаплах нумай йышпа Пушкăрт Республикинче (4510 çын) тата Удмурт Республикинче (650 çын) вырнаçнă.

Таблица 1. Тутарстанри кряшен халăх йышĕ, Пĕтĕм Раççейри 2002 çулхи халăх çыравĕпе
Хула/район Йышĕ, çын Хула/район халăх йышĕн пайĕ, %
Хусан çумĕнчи ялсемпе 2123 0,2
Азнакай 4 0,0
Эльмет çумĕнчи ялсемпе 185 0,1
Павлă 1 0,0
Пĕкĕлме 8 0,0
Буинск 3 0,0
Алапӳ 1197 1,7
г. Зай çумĕнчи ялсем 91 0,2
Ешĕл Улăх 26 0,0
Лениногорск 2 0,0
Чаллă çумĕнчи ялсемпе 3439 0,8
Нижнекамск 3277 1,5
Нурлат -
Чистай 258 0,4
Агрыз районĕ 8 0,0
Азнакай районĕ 1 0,0
Аксу районĕ -
Актанăш районĕ -
Алекееевский район 47 0,2
Алькеевский районĕ -
Эльмет районĕ 523 1,4
Апаст район ĕ -
Ар районĕ 7 0,0
Атна районĕ 6 0,0
Павлă районĕ -
Балтасинский район 161 0,5
Пĕкĕлме районĕ -
Буинск районĕ -
Верхнеуслонекий район 16 0,1
Высокогорский район 17 0,0
Çĕпрел районĕ -
Алапӳ районĕ 262 2,4
Зай районĕ 86 0,5
Ешĕл Улăх районĕ 43 0,1
Кайпăч районĕ 5 0,0
Кама-Устье районĕ 2 0,0
Кукмăр районĕ 1087 2,0
Лаиш районĕ 21 0,1
Лениногорск районĕ 111 0,5
Маматăш районĕ 1891 3,9
Менделеев районĕ 652 2,1
Мензели районĕ 56 0,2
Муслюм районĕ 3 0,0
Анат Кама районĕ 954 2,5
Çĕнĕ Шĕшме районĕ 6 0,0
Нурлат районĕ 69 0,2
Пестречинский район 283 1,0
Рыбно-Слободский район 113 0,4
Сабин районĕ 26 0,1
Сарман районĕ 343 0,9
Сăпас районĕ 1 0,0
Теччĕ районĕ -
Тукаевский район 658 2,2
Тюлячинский район 15 0,1
Черемшанский район -
Чистай районĕ 151 0,7
Ютазинский район 12 0,1

Кряшенсен антропологи тĕсĕсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чĕлхе тата алфавит[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чĕлхепе кряшенсене тăватă ушкăна уйăраççĕ:

  1. Анат Камаçум кряшен пуплевĕ;
  2. хусан лешьен кряшен пуплевĕ;
  3. чистай кряшен пуплевĕ;
  4. молькей кряшен пуплевĕ.

Пичетпе литература[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Хаçатсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • «Сугыш хабарляре» (Военные известия; 1915—1917. Редактор — П. П. Глезденев)
  • «Дус» (Друг; нарăс, 1916—1918. Редактор — С. М. Матвеев)
  • «Кряшен газеты» (Кряшенская газета; кăрлач, 1917 — утă, 1918. Редактор — Н. Н. Егоров)
  • «Алга таба» (Вперёд; кăрлач—ака, 1919. Редактор — М. И. Зубков)
  • «Кызыл алям» (Красное знамя; юпа, 1919 — кăрлач, 1921)
  • «Киняш» (Совет; авăн, 1922 — раштав, 1929)[1].

Журналсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • «Иген игуче» («Хлебороб») (çĕртме-утă 1918).
  • «Белемнек» («Знание») (авăн, 1921 — кăрлач, 1922).

Илемлĕ литература[тӳрлет | кодне тӳрлет]

XIX ĕмĕрти чи паллă сăвăçĕ — Яков Емельянов, халăхра ăна «Якку юрăç» тенĕ. Сăвă хайлама вăл Хусанти тĕп кряшен-тутар шкулĕнче вĕреннĕ чухнех пуçланă. Поэт икĕ сăвă пуххине хатĕрленĕ, вĕсене «Стихи на крещёно-татарском языке. Дьякон Я. Емельянов стихлары» ятпа 1879 çулта пичетленĕ. Çаплах Давид Григорьев (Саврушевский), Дарҗия Аппакова, Н. Филиппов, А. Григорьев, В. Чернов, Гаврила Беляев çыравçăсем пулнă.

Этеплĕх[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Этнографсем палăртнипе, чĕлхе тата этеплĕх йалипе пиллек этнографи ушкăна уйăраççĕ:

Асăрхатттарусем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ 1924 çулхи нарăс-ака тапхăрĕнче «Киняш» вырăнне пĕр ятлă журналăн виçĕ номерĕ тухнă.
  2. ^ https://archive.is/20120713093328/kazan.eparhia.ru/temples/kazan/tihvinskajazercov/
  3. ^ http://www.anco-rt.ru/index.php?i=4&k=120
  4. ^ http://www.kryashen.ru/rus.php?nrus=2&id=62
  5. ^ http://kryashen-info.ru/ru/newspaper/82

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]