Чăваш чĕлхи

Википедири материал

Чăваш чĕлхи
Тăван ячĕ: Чăваш чĕлхи
Патшалăхсем: Раççей
Регионсем: Чăваш Республики, Тутарстан, Пушкăрт Республики, Самар облаçĕ, Чĕмпĕр облаçĕ, Сарăту облаçĕ
Официаллă статус: Чăваш Республики
Калаçакансен пур йышĕ: ~1,3 млн.
Статус: ăнăçсăр
Классификаци
Категори: Еврази чĕлхисем
Алтай çемьйи
Тĕрĕк турачĕ
Пăлхар ушкăнĕ
Çырулăх: кириллица (чаваш алфавичĕ)
Чĕлхе кодĕсем
ГОСТ 7.75–97: чув 795
ISO 639-1: cv
ISO 639-2: chv
ISO 639-3: chv
Çавăн пекех пăхăр: Проект:Лингвистика

Чăваш чĕлхи — тĕрĕк чĕлхисенчен пĕри, пăлхар ушкăнне кĕрекен пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхе. Ку ушкăна тата Атăлçи пăлхарпа хазар чĕлхи те кĕнĕ. Чăваш чĕлхи Чăваш республикинче вырăс чĕлхипе пĕр тан патшалăх чĕлхи шутланать. Чăваш чĕлхине пĕлекен йышĕ — 1,3 млн. çын яхăн (2002 çулхи кăтарту). Унăн виçĕ диалект пур: тури (вирьял), анатри тата мал (е анат) енчи.

Тупмалли

[тӳрлет] Чăваш чĕлхин характеристики

Чăваш чĕлхи - сăмах тытăмĕ енĕпе агглютинациллĕ , фонетика енĕпе сингармонизмлă чĕлхе.

[тӳрлет] Чаваш чĕлхин диалекчĕсем

Юлашки çулсенчи тĕпчев ĕçĕсене хисеплесе, хальхи чăваш чĕлхинче тăватă диалект палартнă: у-калакан, о-калакан, касса хăваракан аффикслă, «-ке» диалекчĕ.

  • Чăваш халăхĕн чылайăшĕ у-калакан диалекчĕпе усă курать. Вĕсен шутне анатри (низовые) тата анат енчи (средненизовые) чăваш çыннисем кĕреççĕ.
  • О-калакан диалекчĕпе вирьял е тури (верхние) чăвашĕсем калаçаççĕ.
  • Касса хăваракан аффикăслă диалекчĕпе калаçакансем — Шăмăршă тата Патăрьел чăвашĕсем.
  • «-Ке» диалекчĕпе Элĕк районĕн, Муркаш районĕн, Çĕмĕрле районĕн тата Етĕрне районĕн чăвашĕсем.

Чĕлхен çак диалекчĕсем кашни хăй тĕллĕн чылай тапхăр тăсăлăвĕнче аталанса пынă, çавăнпа вĕсем халĕ те пĕр-пĕрин çине пусăм-сĕм яраймаççĕ.

Кашни чăваш диалекчĕн авал хăйĕн патшалăхĕ пулнă. Хальхи чăваш халăхĕ авалхи 5-6 патшалăхĕсенче пурăннă теме сăлтавсен никĕсĕсем пур. Каспиçум сăварĕсем ячĕпе чăвашсен асаттисем Атăл çине куçса килнĕ те паянкунхи чăваш тĕнчин никĕсне çирĕплетсе тăраççĕ.

[тӳрлет] Чăвашла тухакан массăллă информаци хатĕрĕсем

Чăвашла тухакан хаçат-журнал, радиокăларăмсемпе телепередачăсем Чăваш Енре те, ун тулăшĕнче те тухаççĕ.

[тӳрлет] Усă куракан кодлăхĕсем

Вырăс кодлăхĕсене хушса тунă 4 ятарлă саспаллисем çакăн пек вырнаçтарнă:

Символ HTML Latin 1+A Unicode UTF-8 CP1251(чув.) CP866(чув.)
Ӑӑ Ӑ ӑ Ă ă 4D0 4D1 D3.90 D3.91 8C 9C F2 F3
Ӗӗ Ӗ ӗ Ĕ ĕ 4D6 4D7 D3.96 D3.97 8D 9D F4 F5
Ҫҫ Ҫ ҫ Ç ç 4AA 4AB D2.AA D2.AB 8E 9E F6 F7
Ӳӳ Ӳ ӳ Ÿ ÿ 4F2 4F3 D3.B2 D3.B3 8F 9F F8 F9

Ăнлантаркăч: Latin 1+A кириллица кодлăхĕ пулмасассăн та, ăна пĕтĕм саспалли курăнасси валли тăтăшах усă кураççĕ.

[тӳрлет] Чăваш чĕлхине тĕпченин историйĕ

Тĕп статья: Чăваш чĕлхине тĕпченин кун-çулĕ.

[тӳрлет] Чăваш чĕлхипе ытти чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем

Чăваш чĕлхипе япон чĕлхи хушшинчи çыхăнусем çинчен япон чĕлхи ятлă статьяра вулама пултаратăр.

[тӳрлет] Çавăн пекех пăхăр

[тӳрлет] Вуламалли

  • Сергеев Л. П., Чăваш чĕлхи, Шупашкар, 1994.
  • Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем, библиографи указателĕ, Шупашкар, 2006, ISBN 5-7670-1445-0.

[тӳрлет] Каçăсем

Тĕрĕк чĕлхисем
Хĕвеланăç тĕрĕк чĕлхисем
Пăлхар Пăлхар† | Чăваш | Хун† | Хазар†
Чагатай Aini²| Чагатай† | Ili Turki | Lop | Уйгур | Узбек
Кăпчак Бараба | Пушкăрт | Крым тутарĕсен¹ | Куман† | Карачай-Палкар | Караим | Каракалпак | Казах | Кăпчак† | Крымчак | Кумык | Нухай | Тутар | Урум¹
Огуз Афшар | Азербайджан | Крым тутарĕсен¹ | Гагауз | Хоросани турккă | Османтурккㆠ| Печенег† | Кашкай | Салар | Турккă | Турмен | Урум¹
Хĕвелтухăç тĕрĕк чĕлхисем
Халай Халай
Кăркăс-Кыпчак Алтай | Кăркăс
Уйгур Чулым | Долган | Fuyü Gïrgïs | Хакас | Çурçĕр алтай | Шор | Тофалар | Тува | Хĕвеланăç Юкур | Саха / Якут
Авалхи тĕрĕк чĕлхи
Ăнлантаркăч: ¹Пĕр ушкăнра мар, ²Хутăш чĕлхе, †çухалнă чĕлхесем

çç