И.Я.Яковлев халалĕ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

И.Я.Яковлев халалĕчăвашсен аслă çуттатуртавçи Иван Яковлевич Яковлев (1848-1930) ватăлса çитсен, XX ĕмĕр пуçламăшĕнче, çырса хăварнă хайлав. "Политикăлла халал" тата "Ăс-хакăл халалĕ" пур. Вĕсене çырса хатĕрлес ĕçе Николай тата, уйрăмах, Алексей ывăлĕсем таччăн хутшăннă[1]. Тата ытти çынсем те хутшăнма пултарнă. Юлашкинчен асăннă "Ăс-хакăл халалĕн" чăвашла тата вырăсла версийĕсем пур[2]. Кунсăр пуçне Иван Яковлевичăн ытти хăшпĕр тексчĕсенче те халал е пехил евĕрлĕ самантсене асăрхама пулать.

И.Я.Яковлевăн политикăлла халалĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

И.Я.Яковлевăн мемуарĕсен вĕçĕнчи çичĕ абзац пирки сăмах пырать. Вĕсене автор хăйех "политикăлла халал" тет[3]:

<Куçару: Мĕнлерех-ха манăн тăван чăваш халăхне парас политикăлла халалăм?>

Хайхи ытти ултă абзац ак çапла курăнать[4]:

<Куçару: Политикăна эп нихçан та юратман, унпа аппаланман тата ыранхи чăвашсене те Раççей политикине хутшăнма сĕнместĕп, чăвашсем аслă вырăс халăхĕпе танлаштарсан чăтма çук пĕчĕк кап пулнине асра тытмалла.

Раççейпе хуть те мĕн пулсан та, чăвашсене унпах, унăн хавасĕсемпе хуйхисене пайласа, пурăнма пехиллетĕп, — кирек мĕнле патшалăх тытăмĕ çиеле тухас пулсан та. Раççейре республика пулас-тăк, республикăна парăнса пурăнмалла.

Нумай миллионлă вырăс халăхĕ пĕтмессе хытă шанатăп. Эппин, ку шанчăк тÿрре тухсан, чăваш йăхĕ те пĕтес çук — енчен те пĕрлĕхлĕ Атилĕхпе Раççейпе тачă тăрсан.

Эп яланах монархист пулнă. Ĕмпÿлĕхле монархи каялла таврăнĕ пулĕ теместĕп. Çав вăхăтрах монархилле тытăма мĕнпур çынсемшĕн аван пулмалла майлаштарма май пуррине ĕненетĕп: кашни çынна, кашни халăха, кашни тĕне юрасан, вара нацилле хĕсĕк, класла хĕсĕк, тĕнле хĕсĕк интерессем, Раççей ĕмпÿлĕхĕнчи пек, çиеле тухмĕç пулĕ тетĕп.

Чиркĕве патшалăхран уйăрни — тÿнтерле пулăм. Патшалăх пурнăçĕ чăн-чăн христианлăх сывлăшĕпе варăнса тăмалла та çак çул-йĕрпе малалла каймалла.

Çавăн пекех çаваншкал çул-йĕрпе, Раççейпе пĕрлешсе, Евангели хакăлĕпе пыма пехиллетĕп эпĕ хам чĕререн юратакан чăваш халăхне те...>

И.Я.Яковлевăн ăс-хакăл халалĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

И.Я.Яковлевăн халалĕ тесенех пурте чăн малтанах унăн ăс-хакăл халалне аса илеççĕ, çавна асра тытаççĕ. Тепĕр енчен, çуттатуртавçă хăй çапла ят панă текст çук. Унашкал ята ытти çынсем панă. Кам иккенĕ — паллă мар. Апла-и, капла-и, "Духовное завещание" тесе çырса хуни пур. Чăвашла вариантсем çинче вара — унашкалли те çук. Çитменнине тата, чăвашлисен хыçĕнче датăна, вырăна палăртса алă пусса çирĕплетни те çук. Ăс-хакăл халалĕ тени — вырăсла "Духовное завещание" тенине калькăласа куçарни шутланать.

Эппин, мĕне пĕлтерет-ха ку ăнлав, "Духовное завещание" ("Ăс-хакăл халалĕ") тени? Сăмах çавранăшĕсен словарĕнче çапла каланă[5]:

<Куçару:1917-мĕш çулхичченхи вырăс саккунĕсенче: кам та пулин хăйĕн пурлăхĕ тĕлĕшпе, вилĕмне асра тытса, палăртни>

Тепĕр сăмахсарта çапла каланă[6]:

<Куçару: Халал ăс-хакăл халалĕ, ăс-хакăллăх (кивелнĕ)>

Çапла вара, "ăс-хакăл халалĕ" тени "халал" тенине анлăлатса палăртнă синоним пулса тăрать. Çапах та мĕншĕн апла каланă-ха? Халалсене уйрăм харкамлăхăн шаннă çынни, "духовник" текенскер (чăвашла: ăс-хакăлçă), çырнă. И.Я.Яковлевăн унашкал "ăс-хакăлçă" пулман, анчах пурпĕрех, традицие кура, текста такам "духовное завещание" ят панă авă.

"Ăс-хакăл халалăн" историйĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

1918 çултах шухăшласа хунă халала Иван Яковлевич 1921 çулхи çулла Чĕмпĕрте çырнă, çак ĕçе ывăлĕсем Алексейпе Николай та хутшăннă. 1955 çулччен халал И.Я.Яковлев архивĕнче упраннă. Çак архив 1922 çулччен СССР Ăслăлăх академийĕн член-корреспонденчĕн, истори ăслăлăхĕсен докторĕн А.И.Яковлев профессорăн хваттерĕнче пулнă. Иван Яковлевăн мăнукĕ истори ăслăлăхĕсен кандидачĕ Ольга Алексеевна Яковлева 1955 çулта аслашшĕн архивĕн тĕп пайне ССР Союзĕн В.И. Ленин ячĕллĕ Патшалăх библиотекин /халĕ Раççей патшалăх библиотеки/ Ал çырусен пайне панă[7].

Ытти тĕлте халал жанрĕпе майлаштарнă самантсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Мĕтри Юман И.Я.Яковлевăн çакнашкал сăмахĕсене аса илсе çырса хунă[8]:

  • Чее пулăр. Эпĕ çамрăк чухне иезуит Игнатий Лойола вĕрентнине тишкерсе пĕлтĕм. Чăваша чеелĕх кăна çăлать.
  • Чăвшсене ăсталăха вĕрентĕр. Сĕтелçĕсем, тимĕрçĕсем пулма тăрăшчăр чăвашсем. Ав Катăш мăкшисем Романовсем вăрманпа тир завочĕсем турĕç.
  • Пире мул кирлĕ. Суту-илÿ тума вĕренме кирлĕ. Пĕр букварь кăна пире тăрантараймĕ. Капитал пустарас пулать. Ав кенеке çапакансем Токаревпа Сысоев мужиксем пулнă, халĕ мĕнле ĕç çавăрса чăмăртарĕç....
  • Мана Победоносцев шаккаса каларĕ: "Чĕрере те, пуçра та чăвашсен турă кăна, турăш келетки кăна пултăр" — терĕ. Çапах та пысăкрах шухăшлама тăрăшар эпир. Эпир начар мар вĕт...
  • Çырăва вĕрентессине ан чакарăр. Вырăс тĕнĕпе пупсем, ман шухăшпа, чăвашсене культура пусми çине хăпарма пулăшрĕç. Вĕсем халăха юмăç вĕрÿçĕсенчен пистерчĕç. Умра библи кĕнеки, чăвашла библи, вăл ĕненсен те, ĕненмесен те питĕ усăллă япала...

Чăваш культуринчи халал евĕрлĕ майлаштарнă ытти хайлавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Çеçпĕл Мишши. Эп вилсен... Сăвă (1920).
  • Овчинников Н.В. Çамрăксене каланă самахăм. // Ялав журнал, 1989, çу, 5№. — С.23.
  • Петĕр Хусанкай. "Нумай çĕре çитсе паратăп сасă..." Сăвă ("Хушка хумсем" ярăмран).
  • Петĕр Хусанкай. "Эп хамăр Атăл хĕрринче вилесшĕн..." Сăвă ("Хушка хумсем" ярăмран).
  • Петĕр Хусанкай. "Купăсăмçăм тăватă хĕлĕхрен..." Сăвă ("Тилли юррисем" ярăмран).

Тĕнче историйĕнчи халал евĕрлĕ майлаштарнă çыравсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Димитриев В.Д. О завещании И.Я.Яковлева чувашскому народу. // Димитриев В.Д. Просветитель чувашского народа И Я. Яковлев: Сб. ст. Чебоксары: Изд-во Чуваш, ун-та, 2002. 140 с. ISBN 5-7677-0656-5 С.71-82.
  2. ^ ИВАН ЯКОВЛЕВ. ЧĂВАШ ХАЛĂХНЕ ПАНĂ ХАЛАЛ
  3. ^ Яковлев И.Я. Воспоминания. Чебоксары, 1982, С.234.
  4. ^ И.Я.Яковлевăн "Моя жизнь" ятпа тухнă мемуарĕсенче пичетленнĕ (1997), анчах та кунта текста урăх çăлкуçран илнĕ (История чувашской литературы XX века. Часть 1 (1900 – 1955 годы): коллективная монография. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2015. С. 182 – 184.).
  5. ^ Словарь многих выражений. 2014.
  6. ^ Словарь синонимов русского языка. Практический справочник. — М.: Русский язык. З. Е. Александрова. 2011..
  7. ^ Осипова, Надежда. Пилĕк чĕлхепе пичетлесе кăларнă. — "Хыпар", 25.04.2013.
  8. ^ Юман, Мĕтри. Суйласа илнисем. Шупашкар, 1997 — С.322, 325.

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]