Çĕр (планета)

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Ытти пĕлтерĕшсене Çĕр (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Çĕр Çĕрĕн астрономи палли
Çĕр чăмăрĕ.
Физика пахалăхĕсем
Экватор радиусĕ, çм 6378,14
Поляр радиусĕ, çм 6356,78
Вăтам радиусĕ, çм 6371,3
Экватор тăршшĕ, çм 40 075
Калăпăшĕ, çм³ 1,0832×1012
Йывăрăшĕ, кг 5,9737×1024
Тачăлăхĕ, г/см³ 5,515
лаптăкĕ, çм² 510 065 700
Ирĕклĕ ӳкен хăвăртлăхĕн ӳсĕмĕ, экватор çинче, м/ç² 9,766
Иккĕмĕш космослăх хăвăртлăхĕ, м/ç 11 180
Çаврăнун сидер тапхăрĕ, сех. 23,934
Орбитăн экватор патĕнчи тайлăмĕ, ° 23,45
Çийĕнчи температура, К
мин. вăтам чи вĕри
185 287 331
Çийĕнчи атмосфера пусăмĕ, кПа 101,325
Орбита пахалăхĕсем
Хĕвелтен аяк вăтам хушă, çм 149 597 890
(1,0 а. в.)
Перигели, çм 147 100 000
Афели, çм 152 100 000
Сидер çулĕн тапхăрĕ, кунсем 365,256366
Вăтам орбита хăвăртлăхĕ, м/ç 29 785,9
Орбитăн эксцкентритечĕ 0,01671022
Эклиптика тӳремĕнчен орбита тайăмĕ, ° 0,00005
Орбитăн çавракăшĕ, çм 924 375 700
спутникĕсем 1 (Уйăх)
спутник шутланать Хĕвел
Атмосфера тытăмĕн шучĕ, %
Азот 77
Йӳçлĕк 21
Аргон 1
Углерод икĕйӳçĕлĕхĕ,

шыв пăсĕ

йĕрĕсем

ÇĕрХĕвелтен виççĕмĕш утăмри планета.

Çĕр историйĕ[тӳрлет]

Çĕр тата ытти Хĕвел системин планетисем 4,54 млрд çул каялла [1] пĕрлĕх Хĕвел тĕтрелĕхĕнчен, диск евĕр массы тусанпа газран, Хĕвел хыççăн пулса тăнă.

Çĕр тытăмĕ[тӳрлет]

Çаврăну тĕнĕлĕн тайлăмĕ[тӳрлет]

Çурçĕр çурчăмăрĕ Çул Кăнтăр çурчăмăрĕ
Хĕллехи хĕвел тăни 1902, 1986 Çуллахи хĕвел тăни
Çурхи танкунлăх 1923, 2007 Кĕрхи танкунлăх
Çуллахи хĕвел тăни 1944, 2028 Хĕллехи хĕвел тăни
Кĕрхи танкунлăх 1965, 2049 Çурхи танкунлăх

Хорми[тӳрлет]

Çĕр ушкăнĕн планетисен калăпăшĕсене танлаштарни (сулахайран сылтăмалла): Меркурий, Венера, Çĕр, Марс

Хими тытăмĕ[тӳрлет]

Ф. У. Кларкăн Çĕр витĕмĕнчи йӳçĕлĕхсен таблици
Çыхăнăвĕ Хормули Процентлă
шучĕ
Вутчул-çĕр SiO2 59,71 %
Тăм-çĕр Al2O3 15,41 %
Кальци йӳçĕлĕхĕ CaO 4,90 %
Магни йӳçĕлĕхĕ MgO 4,36 %
Натри йӳçĕлĕхĕ Na2O 3,55 %
Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (II) FeO 3,52 %
Кали йӳçĕлĕхĕ K2O 2,80 %
Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (III) Fe2O3 2,63 %
Шыв H2O 1,52 %
Титан икĕйӳçĕлĕкĕ TiO2 0,60 %
Фосфор пентоксичĕ P2O5 0,22 %
Пурĕпе 99,22 %

Çĕрĕн йывăрăшĕ 5,98 яхăн·1024 кг тан. Вăл чылайрах тимĕртен (32,1 %), йӳçлĕкрен (30,1 %), кремнирен (15,1 %), магнирен (13,9 %), серăран (2,9 %), никкĕльрен (1,8 %), кальцирен (1,5 %) и алюминирен (1,4 %) тытăнса тăрать; ытти элеменчĕсем çине 1,2 % юлать.

Шалти тытăмĕ[тӳрлет]

Çĕрĕн пĕтĕмĕшлĕ тытăмĕ


Çĕр витĕмĕ[тӳрлет]

Çĕр мантийĕ[тӳрлет]

Çĕр моделĕ

Манти — Çĕрĕн силикатлă çавра капламĕ. Вăл ытларах ту тăприллĕ перидотитсенченмагни, тимĕр, кальци селикачĕсенчен тăрать. Мантийĕн ту тăприсем кăштах шăраннисем Çĕр витĕмĕн çӳлти сийне хăпарнă çем базальт е унăн евĕр шăранчăкĕсем пулса тухаççĕ. Манти Çĕр йывăрăшĕн 67 %, 83 % яхăн калăпăшĕн пайĕ пулать. Вăл Çĕр витĕмĕн аялти чиккинчен 5 — 70 километр пуçланса, тĕшĕн чиккине çити, 2900 км пырать.

Çĕрĕн тĕшши[тӳрлет]

Тĕшши тимĕр-никĕль хутăш шăранчăкĕсенчен, ытти сидерофиллă элементсенчен тăрать.

Тектоника платформисем[тӳрлет]

Çĕрĕн тектоникă платхормисен картти.
Плита ячĕ Лаптăкĕ
106 км2
Витĕмлех лаптăкĕ
Африка плитти 61,3 Африка
Антарктика плитти 60,9 Антарктика
Австрали плитти 47,2 Австрали
Еврази плитти 67,8 Ази тата Европа
Çурçĕр Америка плитти 75,9 Çурçĕр Америка тата çурçĕр-тухăç Çĕпĕр
Кăнтăр Америка плитти 43,6 Кăнтăр Америка
Лăпкă океан плитти 103,3 Лăпкă океан

Уйăх[тӳрлет]

Çĕре Уйăх çинчен сăнани
Ячĕ Диаметр Йывăрăшĕ Мăн çурма тĕнĕлĕ Çаврăну тапхăрĕ
Уйăх 3 474,8 км 7,349·1022 кг 384 400 км 27 кунсем 7 сехетсем 43,7 минутсем

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ G.B. Dalrymple {{{пуçелĕк}}}. — California: Stanford University Press, 1991. — ISBN ISBN 0-8047-1569-6

Вуламалли[тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет]