Çĕр (планета)

Ытти пĕлтерĕшсене Çĕр (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.

Çĕр  Физика пахалăхĕсем Экватор радиусĕ, çм 6378,14 Поляр радиусĕ, çм 6356,78 Вăтам радиусĕ, çм 6371,3 Экватор тăршшĕ, çм 40 075 Калăпăшĕ, çм³ 1,0832×1012 Йывăрăшĕ, кг 5,9737×1024 Тачăлăхĕ, г/см³ 5,515 лаптăкĕ, çм² 510 065 700 Ирĕклĕ ӳкен хăвăртлăхĕн ӳсĕмĕ, экватор çинче, м/ç² 9,766 Иккĕмĕш космослăх хăвăртлăхĕ, м/ç 11 180 Çаврăнун сидер тапхăрĕ, сех. 23,934 Орбитăн экватор патĕнчи тайлăмĕ, ° 23,45 Çийĕнчи температура, К мин. вăтам чи вĕри 185 287 331 Çийĕнчи атмосфера пусăмĕ, кПа 101,325 Орбита пахалăхĕсем Хĕвелтен аяк вăтам хушă, çм 149 597 890 (1,0 а. в.) Перигели, çм 147 100 000 Афели, çм 152 100 000 Сидер çулĕн тапхăрĕ, кунсем 365,256366 Вăтам орбита хăвăртлăхĕ, м/ç 29 785,9 Орбитăн эксцкентритечĕ 0,01671022 Эклиптика тӳремĕнчен орбита тайăмĕ, ° 0,00005 Орбитăн çавракăшĕ, çм 924 375 700 спутникĕсем 1 (Уйăх) спутник шутланать Хĕвел Атмосфера тытăмĕн шучĕ, % Азот 77 Йӳçлĕк 21 Аргон 1 Углерод икĕйӳçĕлĕхĕ, шыв пăсĕ йĕрĕсем

Çĕр — Хĕвелтен виççĕмĕш утăмри планета.

Çĕр историйĕ

Çĕр тата ытти Хĕвел системин планетисем 4,54 млрд çул каялла пĕрлĕх Хĕвел тĕтрелĕхĕнчен, диск евĕр массы тусанпа газран, Хĕвел хыççăн пулса тăнă.

Çĕр тытăмĕ

Çаврăну тĕнĕлĕн тайлăмĕ

Çурçĕр çурчăмăрĕ	Çул	Кăнтăр çурчăмăрĕ
Хĕллехи хĕвел тăни	1902, 1986	Çуллахи хĕвел тăни
Çурхи танкунлăх	1923, 2007	Кĕрхи танкунлăх
Çуллахи хĕвел тăни	1944, 2028	Хĕллехи хĕвел тăни
Кĕрхи танкунлăх	1965, 2049	Çурхи танкунлăх

Хорми

Çĕр ушкăнĕн планетисен калăпăшĕсене танлаштарни (сулахайран сылтăмалла): Меркурий, Венера, Çĕр, Марс

Хими тытăмĕ

Ф. У. Кларкăн Çĕр витĕмĕнчи йӳçĕлĕхсен таблици

Çыхăнăвĕ	Хормули	Процентлă шучĕ
Вутчул-çĕр	SiO2	59,71 %
Тăм-çĕр	Al2O3	15,41 %
Кальци йӳçĕлĕхĕ	CaO	4,90 %
Магни йӳçĕлĕхĕ	MgO	4,36 %
Натри йӳçĕлĕхĕ	Na2O	3,55 %
Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (II)	FeO	3,52 %
Кали йӳçĕлĕхĕ	K2O	2,80 %
Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (III)	Fe2O3	2,63 %
Шыв	H2O	1,52 %
Титан икĕйӳçĕлĕкĕ	TiO2	0,60 %
Фосфор пентоксичĕ	P2O5	0,22 %
Пурĕпе		99,22 %

Çĕрĕн йывăрăшĕ 5,98 яхăн×10²⁴ кг тан. Вăл чылайрах тимĕртен (32,1 %), йӳçлĕкрен (30,1 %), кремнирен (15,1 %), магнирен (13,9 %), серăран (2,9 %), никкĕльрен (1,8 %), кальцирен (1,5 %) и алюминирен (1,4 %) тытăнса тăрать; ытти элеменчĕсем çине 1,2 % юлать.

Шалти тытăмĕ

Çĕрĕн пĕтĕмĕшлĕ тытăмĕ

Çĕр мантийĕ

Çĕр моделĕ

Манти — Çĕрĕн силикатлă çавра капламĕ. Вăл ытларах ту тăприллĕ перидотитсенчен — магни, тимĕр, кальци селикачĕсенчен тăрать. Мантийĕн ту тăприсем кăштах шăраннисем Çĕр витĕмĕн çӳлти сийне хăпарнă çем базальт е унăн евĕр шăранчăкĕсем пулса тухаççĕ. Манти Çĕр йывăрăшĕн 67 %, 83 % яхăн калăпăшĕн пайĕ пулать. Вăл Çĕр витĕмĕн аялти чиккинчен 5 — 70 километр пуçланса, тĕшĕн чиккине çити, 2900 км пырать.

Çĕрĕн тĕшши

Тĕшши тимĕр-никĕль хутăш шăранчăкĕсенчен, ытти сидерофиллă элементсенчен тăрать.

Тектоника платформисем

Çĕрĕн тектоникă платхормисен картти.

Плита ячĕ	Лаптăкĕ 106 км2	Витĕмлех лаптăкĕ
Африка плитти	61,3	Африка
Антарктика плитти	60,9	Антарктика
Австрали плитти	47,2	Австрали
Еврази плитти	67,8	Ази тата Европа
Çурçĕр Америка плитти	75,9	Çурçĕр Америка тата çурçĕр-тухăç Çĕпĕр
Кăнтăр Америка плитти	43,6	Кăнтăр Америка
Лăпкă океан плитти	103,3	Лăпкă океан

Уйăх

Çĕре Уйăх çинчен сăнани

Ячĕ	Диаметр	Йывăрăшĕ	Мăн çурма тĕнĕлĕ	Çаврăну тапхăрĕ
Уйăх	3 474,8 км	7,349×1022 кг	384 400 км	27 кунсем 7 сехетсем 43,7 минутсем