Узбек челхи, — тĕрĕк чĕлхисем шутне керекен чĕлхе, Узбекистан патшалăх чĕлхи. Тенчере пурĕ ку чĕлхепе калаçакан 18 миллион патнелле çын пурăнать. Вĕсенчен ытларах пайĕ Узбекистанра пурăнать. Çавăн пекех узбек челхипе калаçакансем Таджикистанра, Киргизире, Афганистанра, тата Туркменистанра пурăнаççĕ. Лексикăпа грамматика тăрах уйгур чĕлхи патне çывăх.
Фонетикăра, грамматикăра, тата лексикăра перси чĕлхин витĕмĕ пысăк.
1928 çулчен çыруллăх араб алфавичĕ çинче тытăнса тăнă, 1940 çулчен — латин алфавичĕ çинче, 1992 çулчен — кириллица çинче. 1992 çул хыççан каллех латиница алфавитне усă курма пуçланă.
ISO 639 тăрăх чĕлхе кочĕ uz, uzn.
|
Тĕрĕк чĕлхисем |
| пратĕрĕк † |
| Пăлхар ушкăнĕ |
авар (тĕрĕк) †1 | пăлхар † | гунн †1 | хасар †1 | чăваш |
| Хăй тĕрĕк (пĕрлĕ тĕрĕк) чĕлхисем |
| Авалхи тĕрĕк |
авалхи кăркăс (ениçей-кăркăс) † | орхон-ениçей (ватă тĕрĕк) | уйгур рунă (орхон-уйгур) † |
| Туçи алтай (вар-хĕвелтухăç) ушкăнĕ1 |
кăркăс-кăпчак3: кăркăс (çурçĕр кăркăс, ферган-кăпчак (†), кăнтăр кăркăс), кăнтăр алтай (диал.: хăй алтай (ойрот), теленгит, телеут) | çурçĕр алтай1: шор челхин кондом диалекчĕ2, чулăм челхин анат чулăм диалекчĕ2, çурçĕр алтай (диал.: кумандă, челкан) | тапалар3 |
| Карлук ушкăнĕ |
карлук-уйгур: авалхи уйгур †, карахан (карахан-уйгур) †, халаджа (аргу)1 | карлук-хорезм: литература çыруллă ватă чĕлхесем — хорезм-тĕрĕк †, чагатай, тĕрĕк чĕлхи †, хальхи — айна ‡, или-тĕрĕк, лобнор ‡1, узбек, уйгур (çĕнĕ уйгур), хотан2, хотон (†) ‡1, кăнтăр кăркăс — карлук диалекчĕсем2 |
| Кăпчак ушкăнĕ |
авалхи кăпчак † | ногай-кăпчак: алабуга-ногай2, аçтăрхан-ногай2, казах, каракалпак, ногай, крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ, узбек-ногай (узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсем) ‡2, ферган-кăпчак — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, кăнтăр кăркăс — ногай-кăпчак диалекчĕсем2, юртă-ногай2 | атăл-кăпчак: пушкăрт, çĕпĕр-тутар, тутар (диал.: мишер) | половец-кăпчак: авалхи половец †, караим крым тутар1 (караим, крым диалекчĕ2, крым тутар (литература), крымчак2, крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ, урум (азовçум) — кăпчак пуплевĕсем2), кумăк-карачай-балкар1 (эрмен-кăпчак †, карачай-балкар, кумăк), мамлюк-кăпчак † |
| Огуз ушкăнĕ |
авалхи огуз † | печенег †1 | салар | çурçĕр узбек (икан-карабулак) | хăй огуз: азербайджан (диалектсем) | айналлу2 | афшар2 | балкан-гагауз | гагауз | кашкай2 | осман † | салчук2 | сири-туркмен2 | сонкор-тĕрĕк | турккă (диал.: кипр) | туркмен (диал.: трухмен) | урум (азовçум) — огуз пуплевĕсем | хорасан-тĕрĕк (диал.: боджнурди) | хорезм (узбек чĕлхин огуз диалекчĕсем)2 | цалк2 | крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕн диалекчĕ |
| Саян (тобас) ушкăнĕ |
çеçенхир: кёк-мончак (диал.: мончак, цэнгэл), тăва | тайга: хĕвелтухăç тăва, сойот-цатан (диал.: сойот, урянхай, цатан), тофалар |
| Хакас (кăркăс) ушкăнĕ |
сарăк-югур (хара-йогур) | фуюй-кăркăс | хакас-алтай: шор чĕлхин мрас диалекчĕ2, чулăм чĕлхин вăтам калаçăвĕ2, хакас |
| Якут ушкăнĕ |
ака теекен | о-теекен, çав шутра долган2, якут литература |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем |
| Тĕрĕк хутăшла чĕлхесем тата ушкăнсем |
алтай (туçи алтай, ойрот) чĕлхи | крым тутар | узбек | урум (азовçум) | ферган-кăпчак (†) | чулăм | шор | кăнтăр кăркăс | хутăшла чĕлхе ушкăнĕсем: карлук, хакас, çурçĕр алтай тата кăркăс-кăпчак пĕрлешĕвĕ |
| Çырулăх |
орхон-ениçей рунисем | пăлхар рунисем | яналиф |
| Асăрхавсем: 1 чĕлхе е чĕлхе ушкăнĕн классификацийĕ тавлашуллă, чĕлхе ушкăнĕ гипотезăллă (Терĕк чĕлхисен классификацийĕ пăхăр); 2 «чĕлхе» термина уса курни йăнăш («чĕлхе е диалект» проблема пăхăр); 3 кăпчак, пулас; † çухалнă, уйрăлнă е улшăннă чĕлхесем; (†) çухалнă чĕлхесем, пулас; ‡ хутăшла чĕлхесем |
