Абазин чӗлхи

Абазин
Тӑван ячӗ:	Абаза бызшва
Патшалӑхсем:	Раҫҫей Федерацийӗ, Турци
Регионсем:	Карачай-Черкеси
Официаллӑ статус:	Карачай-Черкеси
Калаҫакансен пур йышӗ:	50 000 патнелле
Классификаци
Категори:	Кавказ чĕлхисем
	Ҫурҫӗр кавказ пайӗ (пӗтӗмпе йышӑнман) Абхаз-адыг семьйи Абхаз-абазин чӗлхисен турачӗ
Ҫырулӑх:	кириллица (абазин ҫырулӑхӗ)
Чӗлхе кочӗсем
ГОСТ 7.75–97:	aba аба 005
ISO 639-1:	—
ISO 639-2:	—
ISO 639-3:	abq
	Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика

Абазин чӗлхи (абаза бызшва) — абазин чӗлхи, Кавказӑн абхаз-адыг чӗлхисен ушкӑнӗ абхаз-абазин турачӗ шутне кӗрет. Раҫҫейӗн Карачай-Черкес Республикинче усӑ курать, ӑҫта 5-сенче официаллӑ чӗлхесен пӗрри, татах та Турци диаспоринче усӑ курать. Ялан мар Абхаз чӗлхин диалекчӗ пек е унпа пӗрлешнӗ шутланать^[1]

2010 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ тӑрӑх Раҫҫейре абазинле калаҫакансен йышӗ^[2] — 37 831 ҫын, Турцире калаҫакансем 10 000 ҫын яхӑн. (1995)^[3].

Абазин чӗлхи Абхаз чӗлхипе питӗ юнашар.

Диалектсем

Абазин чӗлхинче икӗ диалект: тапанта (тӀапӀанта-ран «тӳремлӗхсен пурӑнаканӗсем») тата ашхар (ашхъарауа-ран «тусен пурӑнаканӗсем, турисем, горецсем»)^[4]^[5], вӗсен калаҫаканӗсем пӗр-пӗрне йывӑрпа ӑнланаҫҫӗ. Кашни диалектсенче икӗ калаҫу пайланаҫҫӗ.

тапанта диалекчӗ:
- кубина-эльбурган калаҫӑвӗ (Кубина та Эльбурган, Псыж, Кара-Паго, Инжич-Чукун, Койдан, Абаза-Хабль, Мало-Абазинск, Тапанта аулӗсем "ялсем")
- красный восток калаҫӑвӗ (Красный Восток аулӗсем)
ашхар диалекчӗ:
- кувинск калаҫӑвӗ (Старо-Кувинск, Ново-Кувинск аулӗсем)
- апсуа калаҫӑвӗ (Апсуа аулӗсем)

Абазин литература чӗлхин тӗпӗ — тапанта диалекчӗн кубина-эльбурган калаҫӑвӗ^[4].

1860-мӗш ҫулсемччен тапанта диалекчӗн калаҫаканӗсем малалла юханшывсен ҫӳллӗ пайӗсенче пурӑнчӗҫ: Мӑн та Кӗҫӗн Зеленчук, Кубань, Кума; ашхар диалекчӗн калаҫаканӗсем малалла юханшывсен ҫӳллӗ пайӗсенче пурӑнчӗҫ: Губс, Кӗҫӗн те Мӑн Лаба, Андрюк та Уруп, çакна малтан та Мӑн Зеленчук та Фарс ҫырӑнӗсенче. Кавказ вӑрҫи хыҫҫӑн абазинсен пайӗ Турцие тухнӑ, юлакансем тӳремлӗх ҫине пурӑнса куҫаннӑ^[5].

Абазин чӗлхишӗн Абхаз чӗлхи чи юнашар. Чи юнашар абхаз чӗлхишӗн ашхар диалекчӗ^[4]. Абхаз чӗлхин те ашхар диалекчӗн калаҫаканӗсем пӗр-пӗрне ҫӑмӑллӑн те лайӑххӑн ӑнланаҫҫӗ.

Тапанта диалекчӗ ашхар диалекчӗнчен нумайрах уйрӑмлӑ, абазин чӗлхичен. Юлашкипе, абазин чӗлхин ашхар диалекчӗпе абхаз чӗлхи диалект континуумӗ тӑваҫҫӗ^[6].

Ҫырулӑх

Тӗп статья: Абазин ҫырулӑхӗ

XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринче Умар Микеров пӗрремӗш хут историре абазин чӗлхи валли ҫырулӑх тунӑ — Арап ҫырулӑхӗн тӗпӗнче^[7]. Латин ҫырулӑхне 1932 ҫулта куҫарнӑ (Т. З. Табулов унӑн авторӗ), татах 1938 ҫулта кириллизаципе кириллица ҫине куҫарнӑ^[8]:

А а а	Б б бы	В в вы	Г г гы	Гв гв гвы	Гъ гъ гъы	Гъв гъв гъвы	Гъь гъь гъьы
Гь гь гьы	ГӀ гӀ гӀы	ГӀв гӀв гӀвы	Д д ды	Дж дж джы	Джв джв джвы	Джь джь джьы	Дз дз дзы
Е е йэ	Ё ё йо	Ж ж жы	Жв жв жвы	Жь жь жьы	З з зы	И и и	Й й йы
К к кы	Кв кв квы	Къ къ къы	Къв къв къвы	Къь къь къьы	Кь кь кьы	КӀ кӀ кӀы	КӀв кӀв кӀвы
КӀь кӀь кӀьы	Л л лы	Ль ль льы	М м мы	Н н ны	О о ъоу	П п пы	ПӀ пӀ пӀы
Р р ры	С с сы	Т т ты	Тл тл тлы	Тш тш тшы	ТӀ тӀ тӀы	У у уы	Ф ф фы
Х х хы	Хв хв хвы	Хъ хъ хъы	Хъв хъв хъвы	Хь хь хьы	ХӀ хӀ хӀы	ХӀв хӀв хӀвы	Ц ц цы
ЦӀ цӀ цӀы	Ч ч чы	Чв чв чвы	ЧӀ чӀ чӀы	ЧӀв чӀв чӀвы	Ш ш шы	Шв шв швы	ШӀ шӀ шӀы
Щ щ щы	Ъ ъ ъы	Ы ы ы	ь ь	Э э э	Ю ю йу	Я я йа

Карачай-Черкес Республикинче «Абазашта» хаҫат абазин чӗлхинче кӑлараҫҫӗ.

Лингвистика ӑнлантарни

Фонетикӑпа фонологи

Абазин чӗлхи консонантлӑ тӗс патне тӑрать. Тӗп уҫӑ сасӑ чӗлхере икӗ ҫеҫ — «а» та «ы». Пӗрлештернипе ассимиляци те «а» та «ы» ҫур уҫӑ сасӑсемпе ытти уҫӑ сасӑсем йӗркеленеҫӗ — «е», «о», «и», «у». Хупӑ сасӑсен системи питӗ йывӑрлӑ. Абхаз-адыг чӗлхисен специфики шӑхӑракан-чӑшлатакан спиранчӗсем, лабиализациллӗ фонемӑсем спирантсен яхӑн кашни ратӗсенче, ҫавна пула лабиализаципе е лабиализаципе мар нумай фонологи позицийӗсем йӗркеленеҫҫӗ.

Морфологи

Сӑмахсем "лексика-грамматика ушкӑнӗсенче" пайланать: япаласем, паллӑсем, ылмашсем, глаголсем, паллӑлӑх ӗҫхӗлсем, хушма ӗҫхӗлсем, ӗҫхӗлтешсем, хыҫсӑмахсем, пӗтӗҫтерӳсем, чӗвӗсем.

Синтаксис

Асӑрхавсем

↑ Қьеҭеван Ломҭаҭиӡе / Кетеван Ломтатидзе. Ашьхарыуатәи адиалеқти егьырҭ аԥсуа-абаза диалеқтқәа рыбжьара уи иааннакыло аҭыԥи / Ашхарский диалект и его место среди других абхазско-абазинских диалектов. Аҟәа / Сухум, 2011.
↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года.
↑ Ethnologue report for Abaza.
1 2 3 Ломтатидзе, 1967, с. 123
1 2 Коряков, 2006, с. 24—25
↑ Коряков, 2006, с. 23
↑ Алексеев М. Е. Большая российская энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — 65000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
↑ Абаза-урышв ажвар / В. ТӀыгв. М., «Советская Энциклопедия», 1967

Литература

Генко А. Н. Абазинский язык: Грамматический очерк наречия Тапанта. — Москва-Ленинград: АН СССР, 1955.
Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. — Пилигрим.
Ломтатидзе К. В. Тапантский диалект абхазского языка (с текстами). — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1944.
Ломтатидзе К. В. Ашхарский диалект и его место среди других абхазско-абазинских диалектов: С текстами. — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1954.
Ломтатидзе К. В. Языки народов СССР. — Наука, 1967. — Т. IV. Иберийско-кавказские языки.
Мальбахова-Табулова Н. Т. Грамматика абазинского языка: Фонетика и морфология. — 1976. — 700 экз. (в пер.)
Шагиров А. К. Лингвистический энциклопедический словарь. — Советская энциклопедия. — 150000 экз. — ISBN 5-85270-031-2 (в пер.)
Чирикба В. А. Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах. — Наука. — Т. 1 (А—И). — 1000 экз. — ISBN 5-02-011237-2 (в пер.)

Ют ҫӗршыв чӗлхисенче

Allen W.S. Structure and system in the Abaza verbal complex. In: Transactions of the Philological Society (Hertford), Oxford, 1956, p. 127—176.
Bouda K. Das Abasinische, eine unbekannte abchasische Mundart. In: ZDMG, BD. 94, H. 2 (Neue Folge, Bd. 19), Berlin-Leipzig, 1940, S. 234—250.
O’Herin B. Case and agreement in Abaza. Summer Institute of Linguistics, September 2002.

Каҫӑсем

Газета на абазинском языке
Абазинско-русский и русско-абазинский онлайн словари
Говорите по-абазински: прошлое, настоящее и будущее абазинского языка - Всемирный абхазо-абазинский конгресс
Абазинский язык: Необыкновенные грамматика и фонетика малого языка Кавказа

Ку тĕнче чĕлхисен пĕри пирки вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.

[1] Қьеҭеван Ломҭаҭиӡе / Кетеван Ломтатидзе. Ашьхарыуатәи адиалеқти егьырҭ аԥсуа-абаза диалеқтқәа рыбжьара уи иааннакыло аҭыԥи / Ашхарский диалект и его место среди других абхазско-абазинских диалектов. Аҟәа / Сухум, 2011.

[2] Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года.

[3] Ethnologue report for Abaza.

[Ломтатидзе—1967——123-4] 1 2 3 Ломтатидзе, 1967, с. 123

[Коряков—2006——24—25-5] 1 2 Коряков, 2006, с. 24—25

[Коряков—2006——23-6] Коряков, 2006, с. 23

[7] Алексеев М. Е. Большая российская энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — 65000 экз. — ISBN 5-85270-329-X

[8] Абаза-урышв ажвар / В. ТӀыгв. М., «Советская Энциклопедия», 1967

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

п • с • т РФ чĕлхисем
Федераци чĕлхи	вырăс

Федераци субъекчĕсен чĕлхисем	абазин • авар • агуль • адыг • азербайджан • алтай • пушкăрт • бурят • даргин • ингуш • кабарда-черкес • калмăк • карачай-балкар • коми • кумăк • лак • лезгин • нухай • мари • мăкшă • осетин • рутуль • табасаран • тутар • тат • тăва • удмурт • украин • хакас • цахур • чечен • чăваш • ирçе • якут

Официаллă статусри чĕлхесем	вепс • долган • казах • карел • коми-пермяк • манси • ненец • селькуп • финн • хантă • чукча • эвенк • эвен • юкагир

п • с • т Абхаз-адыг чĕлхисем
Абхаз ушкăнĕ	абазин • абхаз

Адыг ушкăнĕ	адыгей • кабардин-черкес

Убых ушкăнĕ	убых †