Азербайджан чĕлхи

Азербайджан чĕлхи
Тӑван ячӗ:	Azərbaycan dili,; آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили
Патшалӑхсем:	Азербайджан, Иран, Ирак, Грузи, Раççей, Афганистан, Украина, Турци, Казахстан, Эрмени (1988-чен), Туркменистан, Узбекистан, Кăркăстан
Регионсем:	Иранра: Анăç Азербайджан, Тухăç Азербайджан, Ардебиль, Зенджан, Казвин, Хамадан, Кум; частично Меркези, Гилян, Курдистан; Мазендеранри тата Хорасане-Резави анклавĕсенче; Тегеран, Кередж, Мешхед хуласенче.; Грузире: Марнеули, Болниси, Дманиси, Гардабани; йышлăн - Сагареджо, Каспи, Мцхете, Цалке, Лагодехи, Карели, Тетри-Цкаро, Гори, Телави; Тбилиси, Рустави, Дедоплис-Цкаро хуласенче.; Раççей Федерацинче: йышлăн - Дагестанра (Дербент, Табасаран, Рутуль, Кизляр районĕсем); çаплах Раççейри нумай хулара.; Турцире: йышлăн - Карсре, Игдырте, Эрзурумре; çаплах Турцин чылай хулинче.
Официаллӑ статус:	Азербайджан ; РФ :; Дагестан
Йӗркелекен:	—
Рейтинг:	30
Классификаци
Категори:	Еврази чĕлхисем
	Алтай чĕлхисем (гипотетика çемьи) Тĕрĕк турачĕ Огуз группи Огуз-сельджук кĕçĕн группи
Ҫырулӑх:	латиница (Азербайджанра) ; кириллица (Дагестанра / Раççейре) ; арап çырăвĕ (Иранра)
Чӗлхе кочӗсем
ISO 639-1:	az
ISO 639-2:	aze
ISO 639-3:	aze, azj, azb, qxq, slq
	Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика

Азербайджа́н чĕлхи, Азербайджа́н тĕрĕк чĕлхи (тăван ят: Azərbaycan dili, "Azərbaycan Türkcəsi", آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили) — азербайджансен чĕлхи, алтай çемьи йышĕнчи тĕрĕк чĕлхисен кăнтăр-анăç туратĕнчи огуз кĕçĕн группине кĕрет, çав вăхăтрах кыпчак ареалĕн йĕрĕсем те пур.

Морфологи тĕлĕшпе азербайджан чĕлхи агглютинаци, синтетика^[9]йышне кĕрет. Лексикăпа фонетика енчен перс тата арап чĕлхисен сĕмĕнче аталаннă.

XX ĕмĕрĕн тăршшипе азербайджан çырулăхĕ тăваттă хутчен улăшăннă. Халĕ азербайджансем виççĕ тĕслĕ çырупа ус кураççĕ: арабицăпа (Иранра), латиницăпа (Азербайджанра) тата кириллицăпа (Дагестанра).

Азербайджанра тата Дагестанра (РФ) патшалăх чĕлхи штланать. Çаплах азербайджансем йышлă пурăнакан çĕршывсенче - Иранра (Иран Азербайджанĕ) тата Грузире (Квемо-Картли) - пуплеççĕ. Мĕнпур йышĕ: 25—30 млн çын.

Алфавит

Азербайджан чĕлхи 32 саспаллинчен тăрать.

a b c ç d e ə f g ğ h x ı i j k l m n o ö p q r s ş t u ü v y z
A B C Ç D E Ə F G Ğ H X I İ J K L M N O Ö P Q R S Ş T U V Y Z
Азербайджан алфавичӗ

A a	B b	C c	Ç ç	D d	E e	Ə ə
F f	G g	Ğ ğ	H h	X x	I ı	İ i
J j	K k	Q q	L l	M m	N n	O o
Ö ö	P p	R r	S s	Ş ş	T t	U u
Ü ü	V v	Y y	Z z

Диалектсем

Тӗп статья: Азербайджан чĕлхин диалекчĕсем

Асăрхавсем

↑ Большая советская энциклопедия. Третье издание. В 30 томах. Главный редактор: А. М. Прохоров. Том 1: А — Ангоб. Москва: Государственное научное издательство "Большая Советская Энциклопедия", 1969, стр. 277.

Ҫӑлкуҫри текст(выр.)

АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ЯЗЫК, язык азербайджанцев, живущих в Азербайджанской ССР, Грузинской ССР, Дагестанской АССР, Узбекской ССР, Туркменской ССР, Казахской ССР и УССР, а также в Иране и Ираке. На А. я. в СССР говорит около 2,94 млн. человек (1959; 3,6 млн. человек на начало 1965, оценка). А. я. относится к юго-западной ветви тюркских языков.
↑ Azerbaijani, North. çăлкуçран архивланă 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016. Тĕрĕсленĕ 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016.
↑ Azerbaijani, South. çăлкуçран архивланă 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016. Тĕрĕсленĕ 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016.
↑ Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М. Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз.
↑ http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50 000 in 1950.29
↑ Hafeez Malik Central Asia. The problem of Nagorno-Karabakh. — USA: Palgrave McMillan. — ISBN 0-312-16452-1, ISBN 978-0-312-16452-2
↑ Конституципе татăçуллă, республикăри патшалăх чĕлхисем: вырăс тата Дагестан халăхĕсен чĕлхисем. Çапах та 14 чĕлхен çырулăхĕ пур: вырăс, авар, агуль, азербайджан, даргин, кумык, лак, лезгин, нухай, рутуль, табасаран, тат, цахур, чечен.
↑ «Алтайская семья языков и её изучение» Стр. 17 // Н. А. Баскаков., Изд-во «Наука», 1981
↑ Ширалиев, 1996, с. 163

Каçăсем

[1] Большая советская энциклопедия. Третье издание. В 30 томах. Главный редактор: А. М. Прохоров. Том 1: А — Ангоб. Москва: Государственное научное издательство "Большая Советская Энциклопедия", 1969, стр. 277.

Ҫӑлкуҫри текст(выр.)

АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ЯЗЫК, язык азербайджанцев, живущих в Азербайджанской ССР, Грузинской ССР, Дагестанской АССР, Узбекской ССР, Туркменской ССР, Казахской ССР и УССР, а также в Иране и Ираке. На А. я. в СССР говорит около 2,94 млн. человек (1959; 3,6 млн. человек на начало 1965, оценка). А. я. относится к юго-западной ветви тюркских языков.

[2] Azerbaijani, North. çăлкуçран архивланă 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016. Тĕрĕсленĕ 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016.

[3] Azerbaijani, South. çăлкуçран архивланă 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016. Тĕрĕсленĕ 17 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016.

[4] Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М. Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз.

[5] ttp://monderusse.revues.org/docannexe4079.html стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50 000 in 1950.29

[books.google.com-6] Hafeez Malik Central Asia. The problem of Nagorno-Karabakh. — USA: Palgrave McMillan. — ISBN 0-312-16452-1, ISBN 978-0-312-16452-2

[7] Конституципе татăçуллă, республикăри патшалăх чĕлхисем: вырăс тата Дагестан халăхĕсен чĕлхисем. Çапах та 14 чĕлхен çырулăхĕ пур: вырăс, авар, агуль, азербайджан, даргин, кумык, лак, лезгин, нухай, рутуль, табасаран, тат, цахур, чечен.

[8] «Алтайская семья языков и её изучение» Стр. 17 // Н. А. Баскаков., Изд-во «Наука», 1981

[Ширалиев—1996——163-9] Ширалиев, 1996, с. 163

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

п • с • т Тĕрĕк чĕлхисем, чĕлхевĕсем, диалекчĕсем, калаçăвĕсем
пратĕрĕк †
Пăлхар ушкăнĕ	авар (тĕрĕк) †¹ \| пулхар † \| хун †¹ \| хасар †¹ \| чăваш

Авалхи тĕрĕк	авалхи кăркăс (енисей-кăркăс) † \| орхон-енисей (ватă тĕрĕк) \| уйгур рунă (орхон-уйгур) †

Туçи алтай (вăта-тухăç) ушкăнĕ¹	кăркăс-кăпчак³: кăркăс (çурçĕр кăркăс, ферган-кăпчак (†), кăнтăр кăркăс), кăнтăр алтай (диал.: хăй алтай (ойрот), теленгит, телеут) \| çурçĕр алтай¹: шор челхин кондом диалекчĕ², чулăм челхин анат чулăм диалекчĕ², çурçĕр алтай (диал.: кумандă, челкан) \| тапалар³

Карлук ушкăнĕ	карлук-уйгур: авалхи уйгур †, карахан (карахан-уйгур) †, халаджа (аргу)¹ \| карлук-хорезм: çыруллă ватă литература чĕлхисем — хорезм-тĕрĕк †, чагатай, тĕрĕк чĕлхи †, хальхи — айна ‡, или-тĕрĕк, лобнор ‡¹, узбек, уйгур (çĕнĕ уйгур), хотан², хотон (†) ‡¹, кăнтăр кăркăс — карлук диалекчĕсем²

Кăпчак ушкăнĕ	авалхи кăпчак † \| нухай-кăпчак: алабуга-нухай², аçтăрхан-нухай², казах, каракалпак, нухай, крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕ, узбек-нухай (узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсем) ‡², ферган-кăпчак — нухай-кăпчак диалекчĕсем², кăнтăр кăркăс — нухай-кăпчак диалекчĕсем², юртă-нухай² \| атăл-кăпчак: пушкăрт, çĕпĕр-тутар, тутар (диал.: мишер) \| половец-кăпчак: авалхи половец †, караим крым тутар¹ (караим, крым диалекчĕ², крым тутар (литература), крымчак², крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕ, урум (азовçум) — кăпчак пуплевĕсем²), кумăк-карачай-балкар¹ (эрмен-кăпчак †, карачай-балкар, кумăк), мамлюк-кăпчак †

Огуз ушкăнĕ	авалхи огуз † \| печенег †¹ \| салар \| çурçĕр узбек (икан-карабулак) \| хăй огуз: азербайджан (диалектсем) \| айналлу² \| афшар² \| балкан-гагауз \| гагауз \| кашкай² \| осман † \| салчук² \| сири-туркмен² \| сонкор-тĕрĕк \| турккă (диал.: кипр) \| туркмен (диал.: трухмен) \| урум (азовçум) — огуз пуплевĕсем \| хорасан-тĕрĕк (диал.: боджнурди) \| хорезм (ӳспек чĕлхин огуз диалекчĕсем)² \| цалк² \| крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕн диалекчĕ

Саян (тобас) ушкăнĕ	çеçенхир: кёк-мончак (диал.: мончак, цэнгэл), тăва \| тайга: тухăç тăва, сойот-цатан (диал.: сойот, урянхай, цатан), тофалар

Хакас (кăркăс) ушкăнĕ	сарăк-югур (хара-йогур) \| фуюй-кăркăс \| хакас-алтай: шор чĕлхин мрас диалекчĕ², чулăм чĕлхин вăтам калаçăвĕ², хакас

Якут ушкăнĕ	ака теекен \| о-теекен, çав шутра долган², якут литератури

Çырулăх	орхон-ениçей рунисем \| пăлхар рунисем \| яналиф
Асăрхавсем: ¹ чĕлхе е чĕлхе ушкăнĕн классификацийĕ тавлашуллă, чĕлхе ушкăнĕ гипотезăллă (Терĕк чĕлхисен классификацийĕ пăхăр); ² «чĕлхе» термина уса курни йăнăш («чĕлхе е диалект» проблема пăхăр); ³ кăпчак, пулас; † çухалнă, уйрăлнă е улшăннă чĕлхесем; (†) çухалнă чĕлхесем, пулас; ‡ хутăш чĕлхесем