Долган чĕлхи

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Долган чĕлхи
Тăван ят: Долган тыла, һака тыла
Патшалăхсем: РФ
Регионсем: Красноярск Енĕн Таймыр районĕ
Калаçакансен пур йышĕ: 1054 (2010, çырав)[1]
Статус: тăнăç мар
Классификаци
Категори: Еврази чĕлхисем
Алтай чĕлхисем (тавлашуллă)
Тĕрĕк турачĕ
Якут ушкăнĕ
Чĕлхе кодĕсем
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3: dlg
Çавăн пекех пăхăр: Проект:Лингвистика

Долга́н чĕлхи — долган халăхĕн чĕлхи, тĕрĕк чĕлхисен йышне кĕрет. Красноярск Енĕн (РФ) Таймыр (Долган-Ненец) муниципаллă районĕн кăнтăр тата кăнтăр-тухăç енĕсенче (малтанхи Дудинка тата Хатанга районĕсем), çаплах Якутин Анабар улусĕнче сарăлнă. Калаçакансен йышĕ — 1 пине яхăн çын (çырав, 2010).

Этимологи[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Якут пĕр йăхĕн — Долган этносĕнсен — тăван чĕлхи.

Классификаци ыйтăвĕсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Тĕрĕк чĕлхисен шутне кĕрет. Лингвистика енчен çивĕчрех тишкерсен, якут чĕлхин диалекчĕ пулать, çапах та уйрăм тата эвенк чĕлхи сĕмĕ айĕнче аталанса пурăннă хыççăн чĕлхе статусне панă.

Лингвогеографи / Хальхи лару-тăру[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Ареал тата çырулăх[тӳрлет | кодне тӳрлет]

2010 çулхи халăх çыравĕпе долган чĕлхипе 1054 çын калаçаççĕ. Вĕсенчен 793 çын Красноярск Енĕнче, 96 — Якутире пурăнаççĕ[2].

Диалектсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Норильск, пясин, авам, хатанга тата попигай пуплевĕсене палăртаççĕ.

Çырулăх[тӳрлет | кодне тӳрлет]

1933 çулта якут чĕлхипе букварь пичетленĕ. 1961 çулта кĕске долган тексчĕсене «Советский Таймыр» хаçатра пичетленĕ. 1973 çулта долган чĕлхипе пĕрремĕш кĕнекене — Огдо Аксёнова саввисен пухмачне кăларнă. Çак кăларăмра вырăс алфавичĕпе тата хушма сасă паллисемпе Дь дь, Һ һ, Ҥ ҥ, Нь нь, Ө ө, Ү ү усă курнă. 1984 çулта пĕрремĕш долган букварĕ кун çути курнă.

Долган пĕрремĕш алфавичĕ: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Дь дь, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Иэ иэ, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ӈ ӈ, Ӈь ӈь, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уо уо, Ү ү, Үө үө, Ф ф, Х х, Һ һ, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ыа ыа, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я[3].

Хальхи долган алфавичĕ[4]

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Һ һ Л л М м Н н
Ӈ ӈ О о Ө ө П п Р р С с Т т У у
Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

«Таймыр» хаçатра долган чĕлхипе материалсем тухкалаççĕ.

Лингвистика характеристики[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Перепись-2010
  2. ^ Владение языками населением коренных малочисленных народов РФ по отдельным субъектам
  3. ^ Аксенова О. Е. Бэсэлээ буквалар. — Красноярск: Красноярское кн. изд-во, 1990.
  4. ^ Аксенова Е. Е. Букварь. СПб, 2001

Литература[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Андросова С. И.: Долганский язык // Языки мира. Тюркские языки. М, 1997.
  • Убрятова Е. И.: О языке долган // Языки и фольклор народов сибирского Севера. М.; Л., 1966;
  • Убрятова Е. И.: Язык норильских долган. Новосиб., 1985;
  • Stachowski M.: Dolganischer Wortschatz. Krakow, 1993;
  • Stachowski M.: Dolganischer Wortschatz. Supplementband, Kraków 1998;
  • Stachowski M.: Dolganische Wortbildung, Kraków 1997.

Категория:Тĕрĕк чĕлхисем