Китай Халăх Республики

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Zhōnghuá rénmín gònghéguó
Китай
Flag of the People's Republic of China.svg National Emblem of the People's Republic of China.svg
Китай ялавĕ Китай гербĕ
China in its region (claimed hatched).svg
Патшалăх чĕлхисем китай чĕлхи
Тĕп хула Пекин
Чи пысăк хула Шанхай
Председатель Ху Дзиньтао
Патшалăх Канашлăвĕн премьерĕ Вень Дзябао
Лаптăкĕ
 - Пĕтĕмпе
4 вырăнта
9 596 960 км2
Халăх йышĕ
 - Пĕтĕмпе (2004)
 - Йышлăхĕ
1 вырăнта
1 298 847 624
135/км²
Валюта ячĕ Юань
Вăхăт тăрăхĕ ГВ +08 пуçласа +08 таран
Патшалăх гимнĕ Китай патшалăхĕн гимнĕ
Тетел доменĕ .cn
Тел. префиксĕ 86

Китай (китай. 中国 Джунго, «вăтам çĕр çинчи патшалăх» пек вуланать), — Азин Хĕвелтухăç енче вырнаçнă патшалăх. Çын шучĕпе чи нумайи шутланать. Пурĕ 1,3 млрд. яхăн çын пурăнать. Культури питĕ пуян та авалхискер. Официаллă Китай Халăх Республики ятлă. Кĕскен КХР.

Çĕр лаптăкĕпе Китайран пысăккисем Раççей, АПШ, Канада. КХРпа юнашар пурĕ 14 патшалăх вырнаçнă: Афганистан, Бутан, Мьянма, Инди, Казахстан, Киргизи, Лаос, Монголи, Непал, КХДР, Пакистан, Раççей, Таджикистан тата Вьетнам.


Халăхĕсем[тӳрлет]

Китайри халăх йышлăхĕ, 2005.

Китай историийĕн тапхăрĕсем[тӳрлет]

Китай историллĕ ăслăлăхĕнче йышăннă хронологиллĕ таблица

Çулсем Патшалăх (ăру)
Пирĕн эрăччен
пирĕн эрăччен 2357пирĕн эрăччен 2255 Кăссайлă тăрăм Яо
пирĕн эрăччен 2255пирĕн эрăччен 2205 Кăссайлă тăрăм Шун
2205 до н. э.1766 до н. э. Кăссайлă ăру Ся
пирĕн эрăччен 1766пирĕн эрăччен 1122 Шанг-Йин ăрăвĕн йăла-йĕрки хыпарĕсем
пирĕн эрăччен 1122пирĕн эрăччен 247 Джоу ăрăвĕн йăла-йĕрки хыпарĕсем
пирĕн эрăччен 246пирĕн эрăччен 207 Цин ăрăвĕн йăла-йĕрки хыпарĕсем
пирĕн эрăччен 206220 н. э. Шанг-Йин ăрăвĕн йăла-йĕрки хыпарĕсем (çав шутра Анăç Ханьпирĕн эрăччен 20625, Тухăç Хань25220)
Пирĕн эра
220264 Вэй ăрăвĕ, Виçпатшалăх
265420 Дзин ăрăвĕ (Анăç Дзин: 265—316, Тухăç Цзинь: 317—420)
420479 Сунг ăрăвĕ
479501 Ци ăрăвĕ
502556 Лянг ăрăвĕ
557588 Чен ăрăвĕ
589618 Суй ăрăвĕ
618907 Танг ăрăвĕ
907959 Пиллĕк ăру тапхăрĕ
9601279 Сунг ăрăвĕ
12801368 Юань ăрăвĕ (монгол)
13681644 Минг ăрăвĕ
16441911 Цинг ăрăвĕ (манджур)
19121949 Китай республики
юпа, 1 1949 Китай Халăх Республики

Халăх çыравĕсем[тӳрлет]

Китайра халăх çыравне 1953, 1964 тата 1982 çулсенче ирттернĕ. 1987 çулта ертӳлĕх тепĕр çыравне 1990 çулта ирттернĕ, хыççăн кашнине — 10 çулра пĕрр. 008 180 738 çын кăтартнă 1982 çулхи халăх çыравĕ унченхи кĕ çыравĕнчен (1953—582 млн) тĕрĕсрех шутланать. 1982 çултанхинче тĕнче йĕркеленӳлĕхĕсем те пулăшнă, çав шутра 15,6 млн доллар панă ОПН пурăнакан халăх фондĕ (UNFPA).

2000 халăх çырăвĕпе Китайра 1,2 млрд çын пурăннă.

  • Паянкунхи халăх: 1 329 349 388 (2007, оценка)
  • Халăх ӳсĕмĕ: 0,606 % (2007)
  • Çурални: 13,45 ача 1000 çын çине (2007)
    • 1,73 ача пĕр хĕрарăм çине (2006)
  • Вилĕмлĕх: 7 вилĕм 1000 çын çине (2007)
  • Пулас пурнăç тăсăлăвĕ: 72,58 çул (2007)
    • арçынсен: 70,89 çул (2007)
    • хĕрарăмсен: 74,46 çул (2006)

Çуллăх:

  • 0-14 çулсем: 20,8 % (ар. 145 461 833; хĕр. 128 445 739) (2006)
  • 15-64 çулсем: 71,4 % (ар. 482 439 115; хĕр. 455 960 489) (2006)
  • 65 çултан аслăрах: 7,7 % (ар. 48 562 635; хĕр. 53 103 902) (2006)

Арлăх:

  • Çуралнă чух: 1,12 ар./хĕр. (2006)
  • 15 çулччен: 1,13 ар./хĕр. (2006)
  • 15-64 çулсем: 1,06 ар./хĕр. (2006)

КХР (историпе хальхи кун-çуллăхĕ)[тӳрлет]

Пурăнакан халăх тата Китайăн ака-суха çĕр лаптăкĕ:[1]

Çул Ака çĕр лаптăкĕ, млн. цин Халăх, млн. çын Пĕр çын çинеллĕх ака çĕр лаптăкĕ, му
1661 5.5 105.3 5.2
1675 6.1 101.7 6
1724 7.2 130.6 5.5
1753 7.8 183.7 4.3
1766 7.8 208.1 3.8
1812 7.9 361.6 2.2
1833 7.4 398.9 1.9
1850 7.7 432.2 1.8

Тавралăхĕпе транспорчĕ[тӳрлет]

Китайăн чукун çулĕсен эрешĕ (China Railways)

Автомобиль çулĕсен тăсăлăвĕ (ялсенчисене шута илсе) 3,5 млн çм. Хальхи нумай ярăмлă автострадăсен пĕтĕмлĕ тăсăлăвĕ 2006 çул вĕçне 45,3 пи çм (2006 çулта 4,3 пин çм автострада туса хунă) çитнĕ.

Чукун çулĕсен пĕтĕмлĕ тăсăлăвĕ China Railways 2006 çул вĕçнелле 76,6 пин çм (2006 году 1,2 пин çм хутшăннă) çитнĕ.[2] 2006 çулта чи çӳллĕ сăртлă (тинĕс шайĕнчен 5072 м çуллĕ) чукун çула Тибетре тума $4,2 млрд ĕçе янă .

Хуçалăхĕ[тӳрлет]

Юань[тӳрлет]

Халăхĕ[тӳрлет]

КХР халăх улшăнăвĕ.

Административлă тытăмлăхĕ[тӳрлет]

  • 22 провинцисем ;
  • 5 автономлă районĕсем ;
  • 4 муниципаллă районĕсем.

Китай хулисем[тӳрлет]


Китай хулисем
Баоцзи | Гуанчжоу | Далянь | Даньдунь | Урумчи | Иньчуань | Кашгар | Куньмин | Ланьчжоу | Лхаса | Муданьцзян | Нанкин | Наньчан | Сиань | Синин | Сюйчжоу | Сянган | Тайбэй | Тайюань | Тяньзинь | Шицзячжуан | Чанша | Чженчжоу | Чунцин | Чэнду | Цзинань | Циндао | Хайкоу | Ханчжоу | Харбин | Хуайнань | Хух-Хото | Ухань |

Çавăн пекех[тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ http://hist1.narod.ru/Science/China/China1.htm
  2. ^ «О развитии транспортной инфраструктуры в Китае». БИКИ, 04.12.07 г.

Каçăсем[тӳрлет]


Азири патшалăхсем
Азербайджан | Афганистан | Бангладеш | Бахрейн | Бруней | Бутан | Тухăçри Тимор | Вьетнам | Грузи | Египет¹ | Иордан Юханшывĕн Анăç Çыранĕ | Израиль | Инди | Индонези | Иордани | Ирак | Иран | Йемен | Казахстан² | Камбоджа | Катар | Кипр | Киргизи | Китай | КХДР | Кувейт | Лаос | Ливан | Малайзи | Мальдив | Монголи | Мьянма | Непал | ПАЭ | Оман | Пакистан | Раççей² | Сауд Аравийĕ | Газа Секторĕ | Сингапур | Сири | Таджикистан | Таиланд | Тайвань | Туркмени | Турци² | Узбекистан | Филиппин | Шри-Ланка | Кăнтăр Корей | Эрмени | Япони
¹ Ытларах енĕпе Африкăра вырнаçнă    ² пĕчĕк пайĕ çавăн пекех Европăра вырнаçнă