Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Панорама: "Кукшату—Васильсурск" паром. Шăпах çак тĕлелле, — Сăр вуррин икĕ енĕпе, — вырнаçнă та ĕнтĕ Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем

Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсемРаççей Федерацийĕнче хальхи Чулхула облаçĕн территорийĕнче вырнаçнă чăваш ялĕсем. Вĕсен шучĕ пĕр теçетке таран пуçтарăнма пултарать (анчах унтан ытла мар). Облаçăн хĕвелтухăç енчи Воротынец районĕнче вырнаçнă. Пуринче тенĕ пекех хальхи вăхăтра нацилĕх енчен хутăш халăх пурăнать.

Умĕн калани[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Чылай вăхăт хальхи Чулхула облаçне кĕрекен территорире чăваш ялĕсем пачах та пулман. XIX ĕмĕр вĕçĕпе XX ĕмĕр пуçламăшĕнче çеç ку тĕлĕшпе хăшпĕр пулăмсем пулса иртнĕ.

Маларахри вăхăтсене илес пулсан вара, Пьяна тата Урга тăрăхĕнчи тутар ялĕсем чăвашсемпе те çыхăннă текен хыпарсем пур[1].

"Культурное наследие Чувашии" сайт Чулхула облаçĕнчи чăвашсен йышне ак çапла палăртать[2]: Воротынец районĕ (1275 çын), Княгинино районĕ (765 çын), Пильна районĕ (685 çын), Больше-Мурашкино районĕ (516 çын), Перевоз районĕ (434 çын), Бутурлино районĕ (429 çын). Хăшпĕр ялсенче стихийăлла, спонтанлă майпа чăвашсем ушкăнланса та пурăнма пултараççĕ, анчах та пурпĕрех, Воротынец районĕсĕр пуçне, чăваш ялĕсем чăнах та пур теме май çук. Сăмахран, Вад районĕнчи Меленино ялĕнче чăвашсен йышĕ 29%[3]. Сахалах мар пек. Анчах та унта мĕпурĕ те 24 çын çеç пурăнать. Эппин хайхи процент вăл чăннипе 7 пайташран тăракан пĕр пысăк килйышпа çеç танлашать.

Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсене асăнса тухни[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. Кукшату (выр. Лысая Гора) — Воротынец районĕ
  2. Петровски (выр. Петровский) — Воротынец районĕ
  3. Шереметьево (выр. Шереметьево) — Воротынец районĕ
  4. Казански (выр. Казанский) — Воротынец районĕ
  5. Хмелёвка (выр. Хмелёвка) — Воротынец районĕ
  6. Юрты (выр. Юрты) — Воротынец районĕ
  7. Сосенки (выр. Сосенки) — Воротынец районĕ

Чулхула облаçĕнчи ытти районсенче историлле чăваш ялĕсем çук.

Кунçул: ĕнерхи, паянхи, ыранхи[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Ак çапла пуçланнă истори[4]:

<Куçару: Чăвашсем Чулхула облаçĕнче компактлăн тăватă пурăнакан вырăнта вырнаçнă — Кукшату, Казански, Петровски, Шереметьево. Кунта вĕсем хальхи Чăваш Ен территорийĕнчен килнĕ, — паллă çĕр хуçин тата усламçăн В.П.Шереметьевăн хуçалăхĕнче ĕçлеме май пулнăран.>

Камсем ха вĕсем Шереметьевсем? Акă камсем[4]:

<Кĕскен куçарни: 1830-мĕш çултанпа граф мар Шереметьевсен çĕрĕсен центрĕ Юрьино пулса тăнă. 1870-мĕш çулта Василий Петрович Шереметьев Сăр леш енчи Огневка шывĕ тăршшĕпе утă çулмалли пин çурă теçеттин çĕр туяннă. Çав вăхăтри хăшпĕр хуралтăсем паянхи кунчченех сыхланнă. Кунти мĕнпур хуçалăха управляющи йĕркелесе пынă.>

Сас-хура тăрăх, çак управляющи чăваш пулнă. Чăвашсем кунта ĕмĕр вĕçĕнчех килме пуçланă пулин те, малтанхисене легализациленме хĕн пулнă. 1904-мĕш çултанпа ку тĕлĕшпе куçса ларакансене кирлĕ саккунсем тухма пуçланă. Столыпин реформисене пула çеç Казански, Карпаиха, Юрты, Петровски, Шереметьево, Кукшату ялĕсене чăннипех никĕслесе яма май килнĕ. Калас пулать, кунти çывăхри вырăссем те ку çĕрсене хăйсем валли илесшĕн пулнă. Анчах та ытла та хаклă пулнăран илеймен. Çавна кура малтанхи вăхăтсенче вĕсемпе чăвашсем хушшинче хирĕçÿсем те тухкланă. Чăн малтан Шереметьево ялĕ пуçланнă[4]:

<Куçару: 1906-1907-мĕш çулхи хĕлле управляющи патне виçĕ арçын килсе çĕр илме договор тунă. 1907-мĕш çулта ферма çумĕнче чăвашсен сакăр сурчĕ ÿссе ларнă; килнисенчен виççĕшĕ Упи вулăсĕнчен пулнă, ыттисем — Етĕрне уесĕн ытти вырăнĕсенчен.>

Çакăнти вырăна малтан Сăр Леш Ен хуттăрĕ, каярахпа Шереметьево хуттăрĕ тенĕ. Шереметьево хуттăрĕнче пурнакансем "Шуматово-Яндосово" текен юлташлăхра шутлланнă. 1909-мĕш çулхи июнĕн 24-мĕшĕ тĕлне çак юлташлăх хăйĕн мĕнпур парăмĕсене парса татнă. 1916-мĕш çул тĕлне кунта 297 çын пурăннă. Ытти ялсем каярах никĕсленнĕ[4]:

<Куçару: 1920-мĕш çулсемчченех "Шуматово-Яндосово" юлташлăхĕн çыннисем Шереметьево хуттăрĕнче официаллăн шутланнă. 1916-мĕш çул пуçламăшĕнче шута илнĕ чухне 297 çын пулнă. Граждан вăрçи вăхăтĕнче Кукшату уйралса тухма тытăннă, 1920-мĕш çулсен варринче — Казански.>

Васильсурск çумĕнчи Хмелёвка еплерех никĕсленни халлĕхе паллă мар.

Чĕлхе тата ытти уйрăмлăхсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Кунта тури чăвашсем куççа ларнă. Çавăнпа та тури диалект уйрăмлăхĕсем малта тăраççĕ. Анчах та çынсем литературăлла чĕлхерен те ютшăнса, пăрăнса тăман. Мĕншĕн тесен çапах та ку тĕлсенчен Чăваш республики аякра мар. Чăваш Ен çывăхра пулниех йăла-йĕркесене, тăван чĕлхене сыхланса юлма пулăшнă.

Хĕрарăм тумĕ пирки Воротынец шкулĕнче вĕренекен калани[4]:

<Вырăсла текста кĕскен чăвашла ăнлантарни: Хĕрарăм тумĕ тата унăн эволюцийĕ пирки çырса кăтартнă.>

Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Харитонова Любовь Яковлевна, — хăйĕн йăхсемĕн туйне кайма ятарласа ăсталанă тумне (1989) Воротынец шкулĕн музейне панă.
  • Артемьева Алина (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Чулхулари "Вырăнти чăваш наци-культура автономийĕ" пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн ертÿçи.
  • Иванов Петр (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Чулхулари "Вырăнти чăваш наци-культура автономийĕ" пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн ертÿçин çумĕ.
  • Ефимов Анатолий (ашшĕ ячĕ паллă мар) — "Чăваш культура центрĕ" Чулхула регион пĕрлĕхлĕх йĕркелĕмĕн правленийĕн ертÿçи.
  • Потапов Сергей (ашшĕ ячĕ паллă мар) — Кукшату ялĕнчи клубăн пуçлăхĕ.
  • Зайтова Татьяна Тимофеевна — "Илем" пултарулăх ушкăнне йĕркелесе яраканĕ тата чи ватă хутшăнаканĕ (Кукшату ялĕ).
  • Краснова Альбина (ашшĕ ячĕ паллă мар) — "Илем" пултарулăх ушкăнĕн ертÿçи.
  • Ефимов Анатолий Петрович (1948 çур.) — Чулхулари чăваш ентешлĕхĕн ертÿçи, академик[5].

Кăсăклă фактсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Хальхи Воротынец районĕнчи Кукшату ялĕпе Тарас Кириллов (1880-1921) чăваш сăвăçĕн шăпи тачă çыхăннă. Вăл кунта юлашки çулĕсене пурăнса ирттернĕ. Пытарасса та ăна кунтах (тĕрĕсрех: Васильсурскра) пытарнă.
  • Воротынец районĕнчи Юрты текен ялта çырсатуху (2002) вăхăтĕнче 2 çынна регистрациленĕ, вĕсенчен пĕри хăйне "чуваш", тепри "чаваш" тенĕ те документра та çаплах çырăнса юлнă[3]. Вара çапла пулса тухать: 50% "чуваш" текенсем, 50% "чаваш" текенсем. Хальхи вăхăтра унта никам та пурăнмасть.
  • Альбина Юрату сăвăç, Кукшату ялĕнче çуралса ÿснĕ упăшки Николай Васильевич Любимов урлă, Чулхула обласĕнчи чăвашсемпе тăванла çыхăннă[6][7].
  • Кукшату ялне пуçласа яракансенчен пĕри Н.В.Никольский профессорăн йыснăшĕ Кузьма Романович Романов (1864–1931) пулнă[8].
  • Воротынец шкулĕн таврапĕлÿ музейĕнче чăваш хĕрарăмĕн тумĕ упранать. Вăл япалана 1989-мĕш çулта Харитонова Любовь Яковлевна хăйĕн йăхсемĕн туйне кайма ятарласа ăсталанă пулнă[4].

Вуламалли[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  • Ерагин, Евгений Евстафьевич. В устье Суры, по Огневке : [ист.-краеведч. очерки] / Е. Е. Ерагин. - Н. Новгород, 2006(Чебоксары: Тип. изд-ва "Новое время"). - 387 с. : фот., карт.-схем., факс.; 20 см.
  • Козяков, В.Ф. Основание населённых пунктов Отарской сельской администрации //Воротынская газета. – 2008. – 1, 8, 15, 22, 29 августа,.5, 12 сентября.
  • Иванов В.П., «Этническая география чувашского народа», Чебоксары, 2003, ISBN 5-7670-1404-3.
  • Наш край. Составитель В. Шамшурин. «Книга».2006 г.
  • Еремин, М.И. Земля Воротынская/ М.И.Еремин. – Нижний Новгород: ГИПП «Нижполиграф», 1998. – 224с., ил.
  • Еремин, М. Казанка: Размышления по пути из Нижнего до Чебоксар // Воротынская газета –1999. – 18 марта (начало).
  • Еремин, М. Соль земли Воротынской. Кн.1/ М. Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 400 с., ил.
  • Еремин, М.Соль земли Воротынской. Кн.2/ М.Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 440 с., ил.
  • Дюжаков,А.М. В Краю Воротынском/ А.Е.Асташин, Н.И.Асташина, А.М.Дюжаков. – Чебоксары,2009. – 168 с.
  • Научный отчет по проекту "Чуваши Приволжского округа", Шупашкар, 2002. 192 с.
  • Ягафова Е.А. Чуваши Урало-Поволжья (история и традиционная культура этнотерриториальных групп). Ч., 2007.

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Ахметьянов Р.Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. М., "Наука". 1978. — С.234.
  2. ^ Расселение чувашей → Приволжский ФО.
  3. ^ 1 тата 2 База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России".
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5 тата 6 Исследовательская работа ученицы 11 класса Тарасовой Екатерины по теме: «Чувашские традиции в селах Воротынского района» — 26.11.2012
  5. ^ анатолий ефимов. мысли о чувашском народе. Видео.
  6. ^ Они посетили наш район. Юрату Альбина (Любимова). — Литературная карта Воротынского района.
  7. ^ Ерагин, Е.Е. Поэтесса Альбина Юраду / Ерагин, Е.Е В устье Суры по Огневке. – Н.Новгород, 2006. – С.362-365.
  8. ^ Гусаров, Юрий. Фотография из тайника в семейном альбоме. — Советская Чувашия. Опубликовано: 28 января 2015.

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]