Тутарстан

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тутарстан Республики
Республика Татарстан Tatarstan Respublikası
Flag of Tatarstan.svg Coat of Arms of Tatarstan.svg
Тутарстан ялавĕ Тутарстан гербĕ
Тутарстан Раççей карти çинче
Тĕп хули Хусан
Лаптăкĕ

- Пĕтĕмпе
- шыв пайĕн %.

47

68 000 км²
6,4%

Халăх йышĕ

- Пĕтĕмпе
- Йышлăх

8

3 779 800 патнелле(2002)
55,4/км² патнелле

Федераци тăрăхĕ Атăлçи федераци тăрăхĕ
Экономика регионĕ Атăл-Вятка районĕ
Регион номерĕ 16
Патшалăх чĕлхисем вырăс, тутар
Президент Рустам Минниханов
Премьер-министр Алексей Валерьевич Песошин
Патшалăх Канашĕн председателĕ Фарид Мухаметшин
Гимн Тутарстан гимнĕ
Вăхăт тăрăхĕ ГВ +0300
Tatar03.png
«50 лет Татарской АССР» марккă. СССР почти, 1970 ç.
Почтă маркки. СССР, 1980 ç.
РФ ТБ асăнмалăх вак укçан реверсĕ

Тутарста́н Респу́блики (тут. Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası; Тутарста́н[1], официаллă мар — Тата́рия[2]) — Раççей Федерацин субъекчĕ, республика (патшалăх)[3][4]. Атăлçи федераци тăрăхĕ йышне кĕрет, Атăлçи экономика районĕн пайĕ пулать. ВЦИК тата СНК 1820 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнчи декречĕпе Тутарсен Автономиллĕ Совет Социализм Республики ячĕпе туса хунă[5].

1992 çулта йышăннă Тутарстан Республикин Конституцийĕн 1-мĕш статьин 2-мĕш пункчĕпе килĕшшӳллĕ, «Тутарстан Республики» тата «Тутарстан» тан пĕлтерĕшлĕ шутланаççĕ[6].

Чи пысăк хули — Хусан.

Киров, Чĕмпĕр, Самар тата Ăренпур облаçĕсемпе, Пушкăртстан Республикипе, Мари Эл Республикипе, Удмурт Республикипе тата Чăваш Республикипе чикĕ тытать.

Патшалăх чĕлхисем - тутар чĕлхипе вырăс чĕлхи. Çаплах чăваш чĕлхипе те калаçаççĕ.

Халăх йышĕ[тӳрлет | кодне тӳрлет]

2010 çулта Респуликăра 3 779,8 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 73,8% хулара пурăнаканнисем. Ытларах пайĕпе кунта тутарсемпе (53,2%) вырăссем (39,7%) пурăнаççĕ.

Чăвашсем пур халăхсенчен 3,8% шутланаççĕ. Пуринпе 135 пин çынна çитеть, вĕсенчен 12,5 пин çын Хусанта пурăнать.

Чăвашсем тахçантанпах Нурлат (15,8 пин), Аксу (14,6 пин), Çĕпрел (12,3 пин), Пăва (10,3 пин), Теччĕ (6,1 пин), Çарăмсан (4,8 пин), Элкел (4,9 пин) районĕсенче пурăнаççĕ. Чăваш ялĕ 170 яхăн, çавăнпа пĕрлех вĕсем нумай халахлă 130 ял-хулара тĕл пулаççĕ.

Нумайах мар Хусан, Пăва, Теччĕ хуллинче те пурăнаççĕ, иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çӳрринче вара Чаллă, Анат Кама, Нурлат, Лениногорск хулисене тата Аксу посёлокĕнче йышланнине палăртмалла.

Истори[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Çак территорире çынсем пирĕн эрăччен VIII ĕмĕрте тĕпленсе пурăнма тытăннине палăртнă. Каярах кунти çĕрсене вăтам ĕмĕрсенче атăлçи пăлхарĕсен патшалăхĕ тытăмланнă. XIII ĕмĕрте Пăлхара монголсем аркатнă, Чингисхан империйĕ пĕтсе ларсан, Джучи улусне (Ылтăн Уртана) кĕнĕ.

XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Ылтăн Урта вырăнне Улу-Мухаммед хан Хусан ханлăхне туса хуни пирки пĕлтерет. Çĕнĕ патшалăх хăй тĕллĕнех ют çĕрсемпе, çав шутра Мускав патшалăхĕпе те, хутшăнма тытăнать. XVI ĕмĕрĕн варринче, IV Йăван Хаярскер астула йышăннă тапхăрта, 1552 çулта Мусав Хусана çĕнсе илнĕ те Мускав патшалăхне кĕртнĕ.

Раççей йышĕнче Хусан ханлăхĕ малтан Хусан патшалăхĕ, Аслă Петĕр реформи хыççăн — Хусан кĕперни (Аçтăрхан тата Хусан ханлăхĕн çĕрĕсене пĕрлештернипе, тепĕртакран унăн территоринчен хăшпĕр çĕрсене касса илнĕ хыççăн хальхи Тутарстан пысăкăшне çити) ятлă пулнă. Территори император лартнă кĕпернетĕр ертсе пынă. 1920 çулчен хальхи Тутарстан Республикин территорине официаллă та, официаллă мар та нихăçан та «Татари» те, «Тутарстан» та темен. Революци хыççăн, В. И. Ленин инициативипе[7], 1930 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнче РСФСР шутĕнчи Тутар АССР (Хусан тата Ĕпхӳ кĕпернисен çĕрĕсенче) туса хумалли декрете кăларнă. 1990 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче республикăн официаллă ячĕ — Тутар Совет Социализм Республики (Тутарстан Республики пекех), 1992 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕнче — Тутарстан Республики (Тутарстан) пулса тăнă [8]. 1992 çулхи акан 21-мĕшĕнче раççĕй влаçĕсем çакна çирĕплетнĕ.

Интернет

Кабельисем: Летай (Таттелеком)

Пысăк хуласенче WAN, Дом.ru

Кабельсĕррисем: Летай - 4G*

Мегафон - 3G

Билайн - GPRS

МТС - GPRS

Çав. пекех[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Литература[тӳрлет | кодне тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]

  1. ^ Географические названия России. Топонимический словарь / Поспелов Е.М.. — Мускав: АСТ, Астрель, 2008. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5, 978-5-271-20728-0 — «Тутарста́н, республика в составе Российской Федерации»
  2. ^ Географические названия России. Топонимический словарь / Поспелов Е.М.. — Мускав: АСТ, Астрель, 2008. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5, 978-5-271-20728-0 — «Çак мĕнпур топонимика пурринчен Татария çеç упранса юлнă (хал. Тутарстан, истор. Пăлхар) тата Тутар тинĕс пырĕ»
  3. ^ Конституция Российской Федерации#Статья 5|Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  4. ^ Конституция Республики Татарстан от 6 ноября 1992 г. / Глава 1. Государственный Совет Республики Татарстан. constitution.garant.ru. Тĕрĕсленĕ 21 Раштав уйăхĕн 2017.
  5. ^ Флаги Татарстана. www.tatar-history.narod.ru. Тĕрĕсленĕ 21 Раштав уйăхĕн 2017.
  6. ^ Конституция Республики Татарстан. çăлкуçран архивланă 22 Çурла уйăхĕн 2011. Тĕрĕсленĕ 8 Авăн уйăхĕн 2010.
  7. ^ Ленин В. И. Полное собр. соч. Т. 40, стр. 98.
  8. ^ Закон Республики Татарстан от 7 февраля 1992 года № 1413-XII «Об изменении наименования Татарской Советской Социалистической Республики и внесении соответствующих изменений в Конституцию (Основной Закон) Татарской ССР». çăлкуçран архивланă 13 Кăрлач уйăхĕн 2016.

Каçăсем[тӳрлет | кодне тӳрлет]


Шаблон:Тутарсем