Чăваш Республики

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Чăваш Республики
(Чăваш Ен)

Чувашская Республика  
Flag of Chuvashia.svg Coat of Arms of Chuvashia.svg
Чăваш Ен ялавĕ Чăваш Ен гербĕ
Чăваш Ен Раççей картти çинче
Тĕп хули Шупашкар
Лаптăкĕ

- Пĕтĕмпе
- шыв пайĕн %.

81

18 300 км²
кăштах кăна

Халăх йышĕ

- Пĕтĕмпе
- Йышлăх

41

1 251 619 патнелле(2010)
83,5/км² патнелле

Федераци тăрăхĕ Атăлçи федераллă округĕ
Экономика регионĕ Атăл-Вятка районĕ
Регион номерĕ 21
Патшалăх чĕлхисем чăваш, вырăс
Президент Михаил Игнатьев
Министрсен кабинечĕн Ертӳçи Иван Моторин
Патшалăх Канашĕн Ертӳçи Юрий Попов
Гимн Чăваш Ен гимнĕ
Вăхăт тăрăхĕ ГВ +0300

Чăваш РеспубликиРаççей Патшалăхĕн Атăлçи Федераллă Округне кĕрекен республика. Тĕп хули — Шупашкар. Республикăн патшалăх чĕлхисем: чăваш чĕлхи, вырăс чĕлхи.

Республика президенчĕИгнатьев Михаил Васильевич.

Чăваш Ен Мари Республикипе, Чулхула облаçĕпе, Тутарстанпа, Мордва республикипе, Чĕмпĕр облаçĕпе юнашар вырнаçнă.

Республика кунне çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче палăртаççĕ.

Чăваш Республикин влаç органĕсен официаллă порталĕ Cap.ru.

Тавралăхĕ[тӳрлет]

Чăваш Республики çĕрĕсем Тухăç-Европа тӳремĕн тухăçĕнче, ытларах Атăлăн сылтăм енĕнче, унăн Сăрпа Сĕве юпписем хушшинче выртаççĕ.

Анăçра Чулхула облаçĕпе, çурçĕрте Мари Эл Республикипе, тухăçра Тутарстанпа тата Мордовипе кăнтăрта Чĕмпĕр облаçĕпе чикĕ тытать.

Республикăн чи çӳллĕ вырăнĕ Улатăр районĕнчи Шумы ял çывăхĕнче вырнаçнă. Çӳллĕшĕ — тинĕс шайĕнчен шутласан 271 метр.

Тăпра[тӳрлет]

Паха хура тăпраллă çĕрсем республикăн кăнтăр-тухăçĕнче, Тутарстанпа юнашар çĕрĕсенче, кăнтăр-анăçĕнче, Сăртан тата Мăн тата Кĕçĕн Çавалтан анăçалла вырнаçнă.

Шыв управĕсем[тӳрлет]

Атăлăн гидроэлектропотенциалне республикăра Шупашкар ГЭСĕнче пĕтĕмпех пурнăçа кĕртмен.

Çĕр айĕнчи усăллă минералсем[тӳрлет]

Фосфорит минералĕсен янтă пурлăхĕ 148,7 млн т, çунăк сланецсен — 199,1 млн т, торф.

Кун-çулĕ[тӳрлет]

Chuvas78.gif
Чăваш автономи облаçĕ. 1922 çул
Ӳкерчĕк:CHSSR.jpg
Чăваш автономи совет социаллă республики. 1926 çул
Пулас Шупашкар панорами, 1960-мĕш çулĕсен проекчĕ (кӳлмек панорами)
Тĕплĕнрех Чăваш Ен историйĕ, Чăваш Ен хронологийĕ статьясене пăхăр.

Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. Археологсем Чăваш Енре апаш, анань, хулаш этеплĕхĕн вырăнĕсене тупса палартнă.

Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха VII ĕмĕрте çитнĕ. Кунта вĕсене Кăтра Паттăр ертсе килнĕ. Атăлпа Чулман Атăл хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре Атăлçи Пăлхар ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи Чулхулапа Урал тăвĕсем таран çитнĕ. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăсчахсем пурăннă.

XIII ĕмĕрте монголсем пĕтĕм тĕнчене кисретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. 1223 çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. 1229, 1232 çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та 1236 çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. 1241 çулта вара тутар-монголсен ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнсе илме тивет. 1242 çулта Ылтăн Урта йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать.

1437–1445 çулсенче ку çĕрсем çинче Хусан ханлăхĕ йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. 1552 çулта вырăссем Хусана çĕнсе илеççĕ, чăвашсем те вĕсене самай пулăшаççĕ. Чăвашсем хăйсен патшалăхне туса хума ĕмĕтленеççĕ, анчах та вырăссен шухăшĕпе вăл килĕшмест — ку çĕрсене Раççейе кĕртеççĕ.

Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Ен çĕрĕсем çинче темиçе вăрçă тухать — пурте вĕсем çĕрĕçченсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. Степан Разин, Емельян Пугачёв ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах анлăн хутшăнаççĕ.

1917 çулта Раççей империнче революци пулса иртет — хура халăх влаçа хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономлă облаçĕ, каярахпа республики йĕркеленет.

1992 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Чăваш Республикине туса хунă.

Халăх йышĕ[тӳрлет]

1920 çулхи халăх çыравĕпе нумаях вăхăт кăна мар каялла туса хунă Чăваш автономлă облаçĕнче 4 хула тата 1738 ял пулнă, 805 пин çын пурăннă, вĕсенчен хула çыннисем 19,7 пин, ял çыннисем 785.1 пин çын шутланнă. Чăвашсем 80, 5%, вырăссем 11, 5%, тутарсем 3,9%, марисем 3,6% мордвасем 0,5% шутланнă.

1989 çулхи халăх çыравĕпе республикăра 55 тĕрлĕ халăх çынни пурăннă. Вĕсенчен иккĕ виççĕмĕш пайĕ чăвашсем пулнă, чĕрĕкрен ытларах — вырăссем:

Халăх Йышĕ, 1989 çул, пин
Чăвашсем 67,8 %
Вырăссем 26,7 %
Тутарсем 2,6 %
Мордвасем 1,4 %
Çармăссем 0,3 %
Ыттисем 1,2 %
1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă

2002 çулхи халăх çыравĕ вара республикăра 106 тĕрлĕ халăх таран пурăннине палăртнă. Çавăн пекех иккĕ виççĕмĕш пайĕнчен ытларах чăвашсем, чĕрĕкрен ытла вырăссем пурăннă:

Халăх Йышĕ, 2002 çул, пин (*)
Чăвашсем 889,3 (67,69 %)
Вырăссем 348,5 (26,53 %)
Тутарсем 36,4 (2,77 %)
Мордвасем 16,0 (1,22 %)
Украинсем 6,4 (0,49 %)
Çармăссем 3,5 (0,27 %)
Белоруссем 1,9
Эрменсем 1,3
1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă

2005 çулхи кăрлачăн 1 тĕлне республикăра 1299.3 пин çын пурăннă, вĕсенчен виççĕ тăваттăмĕш пайĕ (71,8%) Шупашкарпа Çĕнĕ Шупашкар хулисенче пурăннă.

Тĕне тытни[тӳрлет]

Chuvashia03.png

Экономика[тӳрлет]


Культура[тӳрлет]

Литература[тӳрлет]

Тĕп статья: Чăваш литератури


Театрсем[тӳрлет]

Музейсем[тӳрлет]

Массăллă информаци хатĕрĕсем[тӳрлет]

Çутĕç, ăслăлăх[тӳрлет]

Пурĕ Республикăра 1062 вĕренӳ заведенийĕ. Вĕсен шутĕнче 430 шкул çулне çитмен ачасем валли, 564 шкул, 16 интернат шкулĕ, 4 ача çурчĕ, 27 професси училищи, 32 вăтам пĕлӳллĕ професси илмелли заведени, 21 аслă вĕренӳ заведенийĕ.

Спорт[тӳрлет]

Хуласемпе паççулкăсем[тӳрлет]


Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет]

Каçăсем[тӳрлет]