Апат-çимĕç
Википедири материал
Апат-çимĕç - питĕ кирлĕ япала. Тĕрĕс апата организм лайăх ирĕлтерсе йышăнать. Çавăнпа пĕрлех илемлĕ хатĕрлесе хунă тата тутлă шăршăллă апат çиес кăмăла çĕклет те, çын организмĕнче хырăмлăх сĕткенĕ ытларах тухма пуçлать.
Тупмалли |
[тӳрлет] Чĕрĕ организмсен апачĕ
Чĕрĕ организмсене апатланăвне кура икĕ ушкăна пайлама пулать: автотрофсем тата гетеротрофсем. Органикăлла мар япаласем - CO2, H2O тата ытти – автотрофлă организмсен (ӳсентăрансен) тĕп апачĕ шутланать. Фотоситез тата химоситез пулăшнипе органикăллă мар япаласене органикăллисене куçараççĕ: белок, çу, углевод. Çак виçĕ органикăллă япала вара гетеротрофлă организмсен ( хăш-пĕр ӳсентăрансен, чĕрчунсен, çынăн) тĕп апачĕ пулса тăраççĕ. Унсăр пуçне чĕрĕ чунсене витаминсем, тĕрлĕ кислотасемпе микроэлементсем кирлĕ.
Чĕрчунсене курăк çиекеннисем (ĕне, качака), ытларах аш-какайпа ӳсекеннисем (кашкăр, тигр) тата икĕ йышши апачĕпе те усă кураканнисем (упа) çине пайлаççĕ. Килти выльăх-чĕрлĕхе тăрантарнă чухне час-часах ятарласа хатĕрленĕ апатсемпе усă кураççĕ: комбикорм, йытă е кушак апачĕ.
[тӳрлет] Çын пурнăçĕнчи апат-çимĕç
Апат=çимĕç çынна вăй парса тăракан, сывлăхне упракан тĕп хатĕр пулса тăрать. Куллен çын 1-5 хут апатланать. Чăвашсем хушшинче ытларах чухне тăватă хут апат çиеççĕ: ирхи апат, кăнтăрлахи апат, кахал апачĕ (çăмăл апат, тукас апачĕ тата ытти те), каçхи апат. Хăш вăхăтра мĕн çиесси, апат вăхăчĕн ячĕсем тĕрлĕ вырăнта тĕрлĕ пулаççĕ.
[тӳрлет] Апат-çимĕç тĕсĕсем
Тĕпрен илсен, апат-çимĕçе темиçе тĕсе уйăрма пулать.
- ӳсентăрантан пулнисем
- тырпул:
- тулă, ыраш, урпа, хура тул, кукуруза, амарант тата ыт.
- пăрçă йышшисем: пăрçа, нимĕç пăрçи, сĕт пăрçи, арахис, ясмăк тата ыт.
- мăйăрсем: вăрман мăйăрĕ, фундук, грек мăйăрĕ, кокос, миндаль тата ыт.
- çу параканнисем: хĕвелçаврăнăш, кантăр, кунжут
- улма-çырла
- пахчаçимĕç:
- улмаллисем (баклажан), панчасем (кавăн, кабачок)
- тымар çимĕçсем (кăшман, кишĕр, çарăк) çĕр улмаллисем (çĕрулми)
- çулçăллисем (купăста, тутлă хупах, шпинат), чечеклисем (артишок, брокколи)
- тĕхĕмлĕ курăксем: укроп, метрӳшке, кинза, укроп.
- шăл-пуçлă çимĕçсем: сухан, ыхра
- туна çимĕçсем (спаржа, кăшкар ути)
- ырă тата тĕхĕмлĕх курăкĕсем
- йывăç сĕткенĕсем
- тырпул:
- Аш-пăш апачĕсем
- Аш-какай
- сĕтпе ӳсекенсен какайĕ: сысна ашĕ, ĕне выльăх ашĕ, сурăх ашĕ, кролик ашĕ тата ытти те; ӳпке-пĕвер
- чăх-чĕп какайĕ: чăх ашĕ, кăвакал ашĕ, хур ашĕ, кăркка ашĕ тата ытти те
- çĕлен-калта, тимĕр шапа, шыв шапи тата ытти те
- сĕт-турăх: сĕт, турăх, уйран, тăпăрчă, хăйма, чăкăт тата ытти те
- çăмарта тата вăлча
- пулă
- моллюсксем
- шăрчăксем: саранча, тарантул тата ытти те
- Аш-какай
- ытти органикăллă апатсем:
- ӳсентăрансемпе чĕрчунсенчен илнĕ хушма продуктсем: желатин, сахăр, пыл, уксус, эрех
- органикăллă мар апат-çимĕç: тăвар, шыв, апат тĕхĕмĕсем
[тӳрлет] Хатĕр апат
Хатĕр апат – пĕçерсе е урăхла майпа çиме юрăхлă тунă апат-çимĕç. Вĕсем тĕрлĕрен пулаççĕ: ача-пăча апачĕ, диета апачĕ, кĕленчеленĕ шыв, эрех-сăра, тутлă шывсем, чăмлаксем, çавăн пекех хатĕр апатсем шутне çурма хатĕр апатсем, тĕхĕм хутăшĕсем, биологи тĕлĕшĕнчен активлă хушăмсем кĕреççĕ.
[тӳрлет] Апат-çимĕç хатĕрлевĕ
[тӳрлет] Апат пĕçересси
Ялан тенĕ пекех апата малтан çиме хатĕрлеççĕ. Хăш-пĕр апата пĕçермесĕрех çиме пулать. Апат хатĕрлемелли майсем: пĕçересси, ăшаласси, пăшăхласси, хăпартусем. Хатĕр апатсен тĕсĕсем: яшка, нимĕр, салат, соус, çăмарта хăпартни, ăшаланă какай, пудинг тата ытти те.
