Сарăту облаçĕ

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Сарăту облаçĕРаççейĕн Европа шайĕн кăнтăр-тухăçĕнче, Анат Атăлçин çурçĕр енче вырнаçнă. Лаптăкĕ 100,2 пин тв.çм. Çĕрĕсем анăçран тухăалла çити 575 çухрăм, çурçĕртен кăнтăра — 330 çухрăм сарăлса выртаççĕ.

Облаçе 1936 çулхи раштав, 5 Сарăту Енне улăштарса туса хунă.

Тавралăхĕ[тӳрлет]

Сарăту облаçĕ Раççейĕн Европа пайĕн кăнтăр-тухăçĕнче, Анат Атăлçин çурçĕрĕнче, вырнаçнă. Анăçран тухăçалла 575 çм, çурçĕртен кăнтăралла — 330 çм территори.

Чикĕ вăрăммăшĕ 3500 çухрăмран чылай. Хĕвелтухăçĕнче Казахстанпа, кăнтăрта — Волгоград облаçĕпе, хĕвеланăçĕнче Воронежпа Тамбов облаçĕсемпе, çурçĕрте- Пенза, Самар, Чĕмпĕр тата Ăренпур çĕрĕсемпе юнашар. Сарăту çĕрĕсем витĕр мăн Атăл юхать. вăл облаçе иккĕне пайлать: Сулахай çыран ен тата Сылтăм çыран ен.

Кун-çулĕ[тӳрлет]

1780 çулта Сарăту наместлăхĕ тăхăр уеса (Сарăту, Хвалынь, Воль, Кузнец, Сердоб, Аткар, Петĕр, Балашов тата Камышин) пухса йĕркеленнĕ, 1797 çулта вăл — Сарăту кепернийĕ пулса тăрать, 1934 çулхи кăрлач, 10Сарăту Енне куçарнă, 1936 çулхи раштав, 5 — облаç шайне çитернĕ. Хальхи чикĕсем 1957 çулта çирĕпленнĕ.

Облаç влаçĕ[тӳрлет]

2005 çулхи пуш, 3 Сарăту облаç думи кĕпернеттĕр ĕç вырăнне Раççей Федерацийĕн Президенчĕ Владимир Путин сĕннипе Балаково АЭС-ĕн директорне Павел Ипатова лартнă. Ӗçе вăл официаллă 2005 çулхи ака, 3 кĕнĕ.

Маларах Сарăту облаçĕн кĕпернеттĕр ĕç вырăнне йышăннисем:

Облаç думин ертӳçи — Валерий Радаев (Пĕрлĕ Раççей, 2007 раштав, 12 суйланă).

Сарăту облаçĕнчен Федераци Канашĕн пайташĕ — Сергей Шувалов (малтан облаç думин ертӳçи, 2005 çулхи , ака, 5). Маларах çак ĕç вырăнĕнче Рамазан Абдулатипов (2000 çулхи раштав, 192005 çулхи ака) пулнă.

Çутçанталăк пурлăхĕ[тӳрлет]

Облаç гидроэнергопотенциалне Сарăту ГЭСĕ çулсерен вăтамран 5,4 млрд кВт·с электроэнерги тупăçлать.

Ял хуçалăхра уйрăмах ахаль тата кăнтăрти хура тăпраллă, анлă саралнă каштан тăприллĕ çĕрсем хаклă шутланаççĕ.

Облаç тĕплĕнех тенĕ пекех шывпа тулăх, Атăлпа чылай юханшывсăр пуçне çăлкуçсемпе çĕрай минерал шывĕ нумай.

Усăллă çĕрай управĕсем[тӳрлет]

Облаçре тупса тĕпченĕ 40 ытла пĕчĕк нефть тата газ (Степновское тата Урицкое уйрăмах калăплă) çĕрай управĕсем, ытти нумай пуян пуласлăхлă районсене тишкермен. Шыраса тĕпченĕ Озинкское пысăк çунăк сланец çĕрай управĕ, паха цемент чĕр таварĕ, фосфорит, çурт-йĕр тăвас, балласт тата кантăк хăйăрĕ, çурт-йĕр тумалли тăм тата чул управĕ нумай.

Климат[тӳрлет]

Климат облаçре вăтам континентлă: типĕ вăрăм çу, Сулахайçырĕнче 30 °C температурăллă кун чылай, сивĕ хĕлсем, нӳрĕклĕ кунсем уйăхне 12—15, тĕтреллисем уйăхне 4—10 кун, уйăхра 4 — 10 кун çил-тăвăл вĕçтерет. Çуркунне кĕске иртет. Пуш уйăхĕнче те çилсем вĕркеççĕ, çул çине юр тултарать – вăтамран уйăхра 5—7 кун. Пуш уйăхĕнче тĕтреллĕ кунсем, вăтамран, 5—9 кун. Кĕркунне пĕрпек çанталăк килмест. Тăнăç юр витĕмĕ çĕре çурçĕр районĕсенче чӳкĕн 25-мĕшĕ тĕлне, вар тата кăнтăр районĕсенче — чӳкĕн 29-мĕшĕ — раштавăн 8-мĕшĕсенче хупăрлать.

Халăх[тӳрлет]

Облаçре 2 млн 625,7 пин çын (2005) пурăнать.

Халăх-çын тăвăрлăхĕ: 26,2 çын/тв.çм. 2006 çулхи хыпарпа облаç халăх йышĕ 2608,3 пин çын (2625,7 — 2005). Хула халăхĕ ытларах: 73,7 %, ялти халăх 26,3 % çеç.

Наци йышĕ[тӳрлет]

Халăх Йышĕ 2002 çулта, пин

(*)

Вырăссем 2293,1 (85,9 %)
Казахсем 78,3 (2,9 %)
Украинсем 67,3 (2,5 %)
Тутарсем 57,6 (2,2 %)
Эрменсем 25,0
Мордвасем 16,5
Азербайджансем 16,4
Чăвашсем 16,0
Белоруссем 12,7
Нимĕçсем 12,1
Чеченсем 8,5
Лезгинсем 5,3
Пушкăртсем 4,0
Çармăссем 4,0
Молдавансем 3,8
Еврейсем 3,4
Чикансем 2,7
Корейсем 2,5
2500 çын ытла йышлă халăха кăтартнă

Украинсем[тӳрлет]

Украин ялĕсем Сарăту облаçĕн çĕрĕнче XVIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче çирĕпленеççĕ. В. Даль çырнипе Сарăту кĕпернин виççĕмĕш пайне украинсем йышăннă пулнă.

Çаплах пурăну вырăнĕсен виççĕмĕш пайне украинсем никĕслесе ят панă, тĕслĕхрен, район тĕпĕсем: Калининск хули (малтан - Баланда), Красный Кут хули, хеп Екатериновка, пос.Дергачи, чиркӳллĕ ялсем Самойловка, Романовка, урăх нумай пурăну вырăнĕсем. Сарăту облаçĕнче тăвар промăçласси Кĕçĕн Раççей хетьмăнлăхĕн Полтавăпа Харьков çĕрĕсенчен куçса килнĕ чумаксем аталантарса янă, вĕсемех çĕнĕ вырăнсенче, çав шутра Пукрав слободи (кайран Покровск хули, халĕ Атăлăн сулахай çыранĕнчи Сарăтăва хирĕç Энгельс хули), пурнăç никĕсне хунă.

1989 çулхи çыравпа облаçре 100 пинрен кăшт ытларах украин çынни пурăннă. 2002 çулта вара — 67,3 пин кăна. Çакă вара украинсем вырăссемпе хутăшса кайса хăйсен украинлăхне çухатнине кăтартать. Украинсем Польшăра, Словакире тата Канадара çеç вырăссемпе хутăшса каймаççĕ.

Хальхи самантра Фёдоровпа Самойлов районĕсенче украинсем халĕ те нумайрахăш шутланасçĕ. Сарăту облаçĕн 30% халăхăн украин кăк хушамачĕсем.

Тутарсем[тӳрлет]

Тутарсем пĕрçуммăн Пасар-Карапулах, Дергач, Ершов, Петĕр, Сарăту районĕсенче 10 тутар, 19 хутăш ялĕсенче пурăнаççĕ. Тутар гимназийĕ (Сарăту, 1992), тутар ача-пăча сачĕ (Сарăту). Тутарсен наци-этеплĕх автономийĕ (1997 çултанпа), Тутар этеплĕх тĕпĕ, Атăлçи ислам тĕпĕ «Дава», этеплĕх-çутĕç этем пĕрлĕхĕ «Ислам йыхравĕ», облаçри тутар-пушкăрт этеплĕх-çутĕç этем пĕрлĕхĕ «Идель» ĕçлет. «Мăсăльман хыпарçи» (Сарăту), телекăларăм «Аллаху акбар» тухаççĕ. Пултарулăх ансамблĕ (Сафаровка Дергач районĕ) пур.

Пушкăртсем[тӳрлет]

Пушкăрт ялĕсем Сарăту çĕрĕнче XVIII ĕмĕртенпе пулни паллă. Вĕсем Камелик юханшыв айлăмĕнче вырнаçнă, çаванпа та кунти пушкăртсене камелик пушкăрчĕсем теççĕ. Çак пурăну вырăнĕсем каярах Самар кĕпернин Куçапай вулăсне кĕреççĕ. Халĕ самар пушкăрчĕсем ытларах Перелюба тата Пугачев районĕсенче пурăнаççĕ. Сарăту пушкăрчĕсен мăн асаттисем, самар пушкăрчĕсем пекех, Пушкăртăстанăн кăнтăр-тухăçĕнчен куçса килнĕ. Тăван чĕлхи — пушкăрт чĕлхи.

Администраци-территори тытăмĕ тата вырăнти хăй тытăмлăхĕ[тӳрлет]

Облаç 38 района пайланать, вĕсенчен 20 - Сылтăм çыран енче, 18 — Сулахай çыран енче. Облаçре 1805 ял, посёлок, 18 хула (2005).

Пурăну вырăнĕсем[тӳрлет]

10 пин ытла çынлă пурăну вырăнĕсем
2007 çулăн кăрлач, 1 тĕлне
Сарăту 841,4 Красноармейск 24,9
Энгельс 200,8 Ершов 23,5
Балаково 200,5 Калининск 18,7
Балашов 93,4 Новоузенск 16,9
Вольск 68,9 Красный Кут 14,7
Ртищево 43,3 Аркадак 13,8
Пугачёв 42,4 Хвалынск 13,7
Приволжский 33,1 Степное 13,4
Маркс 32,8 Светлый 12,9
Петровск 32,6 Базарный Карабулак 10,3
Аткарск 27,6 Озинки 10,2

Этеплĕх[тӳрлет]

Сарăту облаçĕнчи музейсем: Сарăту облаçĕн тăван ен тĕпчев музейĕ, Сарăту А. Н. Радищев ячĕллĕ ӳнер музейĕ, Н.Г. Чернышевский музей-пӳрчĕ, К. Федин музей-пӳрчĕ, Балашов, Вольск, Петровск, Хвалынск, Энгельс тăван ен тĕпчев музейĕсем, Пугачёври В. И. Чапаев астăвăм музей-пӳрчĕ[1].

Облаçри театрсем: Балаков драма Е.А. Лебедев ячĕллĕ театрĕ, Балашов драма театрĕ, Вольск драма театрĕ, Сарăту академи драма И. А. Слонов ячĕллĕ театрĕ, Сарăту академи оперăпа балет театрĕ, Сарату академи çамрăк куравçă театрĕ, Пукане театрĕ «Теремок», Сарăту муниципаллă çĕнĕ драма театрĕ «Версия», Сарăту муниципаллă драма театрĕ «АТХ», Сарăту облаç оперетта театрĕ, Сарăту пластика драма театрĕ, Сарăту вырăс камит театрĕ[1]

Экономика[тӳрлет]

Промăçлăхĕ[тӳрлет]

Сарăту облаçĕ промăçлăхĕ тупăшласси Атăлçи экономика экономика регионĕнче малта пыраканни шутланать. Облаçĕн промăçлăхĕн шутĕнче 2000 ытла пысăк тата вăтам йĕркеленӳлĕх. Кунта троллейбуссем (Тролза), чукун çул техникине (Энгельс транспорт машинăтавакан завочĕ) чĕртекен çуртасем, тĕп-тĕрĕс приборсем, холодильниксем тата морозильниксем, шĕвек çунăк япала тата нефтехими япалисене (Сарăту НТЗ хăвачĕ 10 млн т. нефть/çул, «Сарăтунефтеоргсинтез»), минерал имçамĕ, пăхăр прокачĕ, çурт-йĕр кантăкĕ, цемент кăлараççĕ.

Промăçлăх структуринче чи нумай пайли — хăват-çунăк япала комплексĕ (45,5 %), çаплах машинăтăваслăх (19,1 %), хими тата нефтехими (15,6 %), апат-çимĕç (9,2 %) промăçлăхĕ палăрать.

Облаçре пысăк электростанцисемБалаково АЭСĕ тата Сарăту ГЭСĕ — электрохăват тупăшлаççĕ, вĕсен суммă хăвачĕ 4000 МВт тата 1360 МВт. Çак электростанцисем Атăлçи регионĕн чĕрĕк пайне тата Раççейĕн 3 % электрохăватне тăваççĕ. Унсăр пуçне, хăватçăсен хулинче Балаковăра ТЭЦ-4 (465 МВт, 1532 Гкал/сех), Сарăтура ТЭЦ-5 (440 МВт, 1260 Гкал/сех), ТЭЦ-2 (296 МВт, 1077 ГКал/сех), ГРЭС (54 МВт, 506 Гкал/сех) тата ТЭЦ-1 (22 МВт, 255 Гкал/сех), Энгельсре ТЭЦ-3 (202 МВт, 844 Гкал/сех) хăват парать.

Транспорт[тӳрлет]

Облаçре тĕрлĕ тĕслĕ транспорт ĕçлет. Автомобиль çулĕсен тăсăлăвĕ — 9940 км, хытă витĕмли — 9540 км (çав шутра 741 км федерации шайĕнчи автотрасса) (2000). Транспорт инфраструктуринче паллă вырăн чукун çул йышăнать, унăн пайне 90 % ытла япала- тата 40 % яхăн пассажир турттаракан транспорт.

Облаç çĕрĕпе пыракан чукун çул тăсăлăвĕ 2326 çм. Вĕсенчен чылайăшĕ Атăлçи чукун çулĕн (Сарăту уйрăмĕ) тата пĕчĕкреххи, облаçĕн анăçĕнчи Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ (Ртищево уйрăмĕ).

Облаçре ансăр чукун çул пур — Красноармейски керамика завочĕн ансăр чукун çулĕ. Юханшыв транспорчĕ аталаннă, Сарăту хули Атăл çинчи мăн порт шутланать.

Атăл урлă каçма виçĕ автомобиль кĕперĕ ( Сарăту, Балаково тата Сарăтуран çурçĕрелле, виççĕмĕшĕ çăмăл тата маршрут хула транспорче валли çеç).

Çар объекчĕсем[тӳрлет]

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ 1 тата 2 Большая Cоветская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 22. Ремень — Сафи. 1975. 628 стр., илл.; 37 л. илл. и карт.

Каçăсем[тӳрлет]


Сарăту облаçĕн хулисем
Административлă тĕпĕ: Сарăту |

Аркадак | Аткарск | Балаково | Балашов | Вольск | Ершов | Калининск | Красноармейск | Красный Кут | Маркс | Новоузенск | Петровск | Пугачёв | Ртищево | Хвалынск | Шăхан | Энгельс|


Сарăту облаçĕн районĕсем
Административлă тĕпĕ: Сарăту

Александр-Гай районĕ | Аркатак районĕ | Аткар районĕ | Пасар-Карапулак районĕ | Палак районĕ | Балашов районĕ | Палтай районĕ | Вольск районĕ | Воскресенск районĕ | Дергачёв районĕ | Духовница районĕ | Екатериновск районĕ | Ершов районĕ | Ивантеевка районĕ | Калинин районĕ | Красноармейски районĕ|Красноармейски районĕ | Хĕрлĕ кут районĕ Хĕрлĕ партизан районĕ Лысогорски районĕ | Маркс районĕ | Çĕнĕ Пурас районĕ | çĕнĕ Уçĕн районĕ | Оçи районĕ | Перелюбски районĕ | Пеировски районĕ | Питер районĕ | Пугачёв районĕ | Ровна районĕ | Романов районĕ | Ртищев районĕ | Самойлов районĕ | Сарăту районĕ | Совет районĕ | Татищев районĕ | Турков районĕ | Фёдоров районĕ | Хвалын районĕ | Энгельс районĕ