Чăвашсем

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал
Disambig gray.svg Çак терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, Чăваш (ял) пăхăр.
Disambig gray.svg Çак терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, Чăвашсем (пĕлтерĕшсем) пăхăр.
Чăвашсем
Тăван ячĕ

чăваш (пĕр хис.), чăвашсем (нум. хис.)

Хальхи вырнаçăвĕ тата йышĕ

Пурĕпе: ~ 1,5 млн
Раççей ялавĕ Раççей Федерацийĕ:
 1 435 872 (2010 çыр.)[1], 1 637 094 (2002 çыр.)[2][3]

  • Чăваш Ен ялавĕ

Чăваш Республики:
 814 750 (2010)[1], 889 268 (2002)[2]

Казахстан ялавĕ Казахстан: 7 301 (2009 çыр.)[4][5]

Украина ялавĕ Украина: 10 593 (2001 çыр.)[7][8]

Узбекистан ялавĕ Узбекистан: 10 074 (1989 çыр.)[9] е 14000[8]
Беларуç ялавĕ Беларуç:   1 277 (2009 çыр.)[10]
Кăркăсстан ялавĕ Кăркăсстан: 848 (1999 ç.)[8][11]
Туркменистан ялавĕ Туркменистан: 2 281 (1989 çыр.)[12] е 3600[8]
Молдави ялавĕ Молдави: 1 204 (1989 çыр.)[13] е 1 000[8]
Чăвашсем Литва: 687 (1989 çыр.)[8][14]
Эстони ялавĕ Эстони: 495 (2000 çыр.)[15]
Грузи ялавĕ Грузи: 542 (1989 çыр.)[16]
Чăвашсем Латви: 534 (2011 хаклавĕ)[17]
Азербайджан ялавĕ Азербайджан: 489 (1989 çыр.)[18]
Таджикистан ялавĕ Таджикистан: 200 (2000 çыр.)[19] е 3 400[8]

Чĕлхе

чăваш

Тĕн

Тĕне тытакансен ытларахăшĕ православи чиркĕвĕн йышĕнче[20]

Расă тĕсĕ

Субурал тĕсĕ, европа евĕр расă, монгол евĕр расă, сублапон тĕсĕ[21].

Кĕрет 

тĕрĕксем

Тăванлă халăхсем

сăварсем, пăлхарсем, хасарсем

Этнос ушкăнĕсем

Вирьял, анатри, анат енчи

Пулса кайни

пăлхарсем

Чăвашсем йышлă пурăнакан вырăнĕсем

Чăваш (Чăваш халăхĕ), — тĕрĕк халăхĕ. Чăвашла калаçаççĕ.

Пурăнан тăрăхсем[тӳрлет]

2002 çулхи халăх çыравĕ хыпарĕсемпе, Раççейре 1,637 млн. чăваш пурăнать. Вĕсенчен 889,5 пин çын Чăваш Енре вырнаçнă.

117, 3 пин Пушкăрт Республикире, 126,5 пин Тутарстанра (Аксу, Пăва, Нурлат, Теччĕ, Çарăмсан, Çĕпрел районĕсенче), 111,3 пин Чĕмпĕр облаçĕнче, 101,3 пин Самар облаçĕнче, 15,9 пин Сарăту облаçĕнче пурăнать.

Çавăн пекех Раççейĕн Тĕмен, Кемĕр, Ăренпур, Мускав облаçĕсенче, Казахстанра, Украинăра, Беларуçре, Балти çумĕнчи çĕршывсенче пурăнаççĕ.

Кун-çулĕ[тӳрлет]

Чăвашсем СССР маркки çинче

Чăвашсемпе хусан тутарĕсен мăн аслашшĕсен Атăлçи Пăлхар йăхĕнчен тухнă. «Чăваш» этноним пĕр шухăшпа пăлхар йăхĕсен пĕр ушкăнĕн — сăвар-сувассен — ятĕнчен пулса тухать , вĕсем хăйсем, сăварсен пĕрлешĕвĕн юлашкисем пулаççĕ[22].

Сăварсем — кăкĕ паллă мар йăхсен ушкăнĕ, малтанах Анăç Çĕпĕрте, VI ĕмĕр пуçламăшĕнче Халăхсен аслă куçăвĕ тапхăрĕнче Кавказа (Арамаçие) килсе тухнă, унта кĕске вăхăтра Сасан Иранĕпе тата Висантипе хутшăннă темиçе политика пĕрлешĕвне йĕркелеççĕ. Иранпа ăнăçусăр вăрçса илнĕ хыççăн сăварсем саланса кайнă та Анăç Тĕрĕк, каярах Хасар хаканлăхне кĕреççĕ. Вĕсен пĕр пайĕ пăлхарсемпе пĕрлешсе VIII ĕмĕрте Вăтам Атăлçине çитнĕ, пулас.

Ахмед ибн Фадлан Атăлçи Пăлхара 922 çулта çитсе курнăскер, сăварсем пăлхар патшине пăхăнса тăнă виçĕ йăхран Вырăх кнеçĕ ертсе пынă пĕр йăхĕ тесе çырать. Çавăнтах, сăварсен пĕр пайĕ — сувассем ытти пăлхар йăхĕсемпе пĕрле ислам тĕнне йышăнма килĕшменнине палăртнă[23].

Пăлхара монголсем 1236 çулта яраса илнĕ, 1237 тата 1240 çулсенчи пăлхавсем тата Ильхам патша вилнĕ хыççăн [24], сувассем, ислама йышăнман уйрăм халăх пулса тăраççĕ, çакна пула ĕнтĕ чăвашсем каярах христианлăх йышне кĕреççĕ. Ку - пĕр верси тейĕпĕр. Çапах та суварсем-сувассем те исламран пăрăнса юлайман пулас.

В. Г. Егоров тĕпченипе, чăвашсем тĕрĕк чĕлхине йышăннă вырăнти финн-укăр йăхĕсенчен (марисем) пулса тухнă[25]. Мари компоненчĕ чăваш этносĕнче нумай вырăн йышăнать[26]. Çак пĕтĕмлетĕве урăх антропологи хыпарĕсем те çирĕплетеççĕ[27].

XV-XVI ĕмĕрсенче чăвашсем уйрăм халăх статусĕпе Хусан ханлăхне кĕнĕ. 1551 çулăн варринче чăвашсем Мускав патшалăхне кĕреççĕ.

Чăвашсен антропологи тĕсĕсем[тӳрлет]

Чăвашсен антропологи тĕсĕ кăткăс. Чăваш халăхĕн чылайăшĕ европа евĕр тĕсĕпе палăрать. Антропологи тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕ, чăваш халăхĕн 10,3% кăна монгол евĕр ĕренки ытларах, вĕсенчен 3,5% яхăн «таса» монгол евĕрлĕ теме те пулать, 68,6% хутăш монгол-европа тĕслĕ (европе евĕр ĕренки ытларах), 21,1 % хальхи чăваш - европа евĕр, тата 5,1% сублапана тĕслĕрех, монгол евĕрлĕхĕ сахал курăнать[28].

Культура[тӳрлет]

Чĕлхе[тӳрлет]

Чĕлхе — чăваш. Тĕрĕк чĕлхисен пăлхар ушкăнĕн пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхи шутланать. Икĕ уйрăм диалект — анатри («у-калаçакан») тата тури е вирьял («о-калаçакан») Çаплах тĕпчевçĕсем анат енчи диалекта та уйăраççĕ. Çавăн пекех вырăнти калаçу тĕслĕхĕ чылай.

XVIII ĕмĕртенпе чăваш çырăвĕнче кириллица графикипе усă кураççĕ. Фонетика тытăмĕпе чĕлхе тĕрĕк чĕлхисен ушкăнĕнче уйрăм вырăн йышăнать.

Тĕн[тӳрлет]

Авалтанпах чǎвашсем нумай турăлăх йĕркипе пурǎннǎ. Православи тěнне вара вырǎссен аллине лексен йышǎнма тытǎннǎ. Яланхи пекех, урǎх тĕне ирĕкĕсрех кĕртнĕ: киремет йывǎççисене çунтарса янǎ, мĕн-авǎлтан пынǎ йеркесене пǎснǎ тата халǎх ǎнланман челхесемпе çĕнĕ ятсем панǎ. Çавǎнпа çĕнĕ тĕне ĕнненни çиелтен кǎна пулнǎ, ĕлĕкхи йǎласем халǎх хушинче сыхланса юлнǎ. ХIX-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче III-мĕш Элексантр патша хушнипе православи тĕнне кĕртес чи хǎрушǎ юхǎм пуçланать. Çак вǎхǎтра юлашки юлнǎ халǎх тĕнĕсене тытса пыракансен ытларах пайне ирĕксĕрех православине кĕртеççĕ. Вырǎс тĕнне кĕрес килменнисем ислам тĕнне йышǎнаç те, кайран, мусульманла ятсем илсен, тутара куçаççĕ. И.Я.Яковлев тĕн кĕнекисене чǎвашла куçарсан, православи вĕрентĕвне тарǎн ǎнкарма никĕс хурǎнать.

Чăвашсен çипуçĕ[тӳрлет]

Çавăн пекех пăхăр[тӳрлет]

Вуламалли[тӳрлет]

  • Николаев В. В. Чуваши. Этническая история и традиционная культура. — М:, 2000.
  • Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", Шупашкар, 2005.
  • Петров-Тенехпи М. П. О происхождении чуваш.
  • Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань: 1902.
  • Ашмарин Н. И. Древние болгары. — Казань: 1903.
  • Каховский В. Ф., Происхождение чувашского народа. — 2003.
  • Димитриев В.Д. Чувашия в эпоху феодализма
  • Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990.
  • Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем, Шупашкар, 1996.
  • Смирнов А. П., Древняя история чувашского народа, Чебоксары, 1948.
  • Смирнов А. П., Волжские булгары, Чебоксары, 1957.
  • М.П.Петров, «О происхождении чуваш»
  • Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, 1984.

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 тата 12 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 тата 12 Всероссийская перепись населения 2002 года. çăлкуçран архивланă 21 çурла уйăхĕн 2011. Тĕрĕсленĕ 24 раштав уйăхĕн 2009.
  3. ^ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
  4. ^ Агентство Республики Казахстан по статистике. 2009 çыр. (состав.rar Национальный состав населения.rar)
  5. ^ В 1989 году — 22 305 чувашей в Казахской ССР: Демоскоп. Каз. ССР 1989
  6. ^ 1, 2, 3, 4 тата 5 Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
  7. ^ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.
  8. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 тата 7 Chuvash Ethnic People in all Countries
  9. ^ Демоскоп. Уз. ССР. 1989
  10. ^ Национальный состав населения Белоруссии, её областей и районов. Перепись 2009
  11. ^ Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии в 1926—2000 г. Демоскоп
  12. ^ Демоскоп. Туркмен. ССР. 1989
  13. ^ Демоскоп. МССР. 1989
  14. ^ Демоскоп. Лит. ССР. 1989
  15. ^ Статкомитет Эстонии Национальный состав населения Перепись 2000 г. ([1])
  16. ^ Демоскоп. Груз. ССР 1989
  17. ^ Tabula: TSK11-03. IEDZĪVOTĀJU NACIONĀLAIS SASTĀVS (латыш.)
  18. ^ Демоскоп. Аз. ССР 1989
  19. ^ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  20. ^ Музей им. П. В. Алабина / Музей Алабина / Экспозиция и выставки / Выставки / Конфессии
  21. ^ Формирование чувашской народности
  22. ^ Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. Шупашкар, 1965
  23. ^ http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Fadlan/text.htm
  24. ^ Ильгам (юлашки патша, 1236 çулта вилет)[2]
  25. ^ Егоров В. Г. Современный чувашский литературный язык. Чебоксары. 1954. Ч.1. С.17,18.
  26. ^ Казанцев Д. Е. Формирование диалектов марийского языка. Йошкар-Ола, 1985. С. 119.
  27. ^ Трофимова Т.А. Антропологические материалы к вопросу о происхождении чувашей//СЭ. 1950. №3. С. 55, 65.
  28. ^ Чуваши и ислам: взгляды и концепции // gov.cap.ru

Каçăсем[тӳрлет]