Чăвашсем

Википедири материал

Чăвашсем
Пур йышĕ:	1,8 млн
Вырнаçăнни:	Раççей: 1 637 094 (2002)[1] Украина: ххх пин[2] Казахстан: ххх [3]
Чĕлхе:	чăваш, вырăс
Тĕн:	Православи
Тăван халăхсем:	савăрсем[4], пăлхарсем Раççей: 1,637 млн..[5]

Чăвашсем (Чăваш халăхĕ), — тĕрĕк халăхĕ. Чăваш чĕлхипе калаçаççĕ.

Тупмалли 1 Вырнаçăнни 2 Кун-çулĕ 3 Чăвашсен антропологи тĕсĕсем 4 Этеплĕхĕ 5 Чĕлхе 6 Тĕн 7 Чăвашсен çипуçĕ 8 Çавăн пекех пăхăр 9 Вуламалли 10 Асăрхаттарусем 11 Каçăсем

[тӳрлет] Вырнаçăнни

2002 çулхи халăх çыравĕ хыпарĕсемпе, Раççейре 1,637 млн. чăваш пурăнать. Вĕсенчен 889,5 пин çын Чăваш Енре вырнаçнă.

117, 3 пин Пушкăрт Республикире, 126,5 пин Тутарстанра (Аксу, Пăва, Нурлат, Теччĕ, Çарăмсан, Çĕпрел районĕсенче), 111,3 пин Чĕмпĕр облаçĕнче, 101,3 пин Самар облаçĕнче, 15,9 пин Сарăту облаçĕнче пурăнать.

Çавăн пекех Раççейĕн Пушкăрт Республикинче, Самара, Чĕмпĕр, Тĕмен, Кемĕр, Ăренпур, Мускав облаçĕсенче, Казахстанра, Украинăра пурăнаççĕ.

[тӳрлет] Кун-çулĕ

Çак статья халăх çинчен статья серисен шутне кĕрет Чăваш Этеплĕх Литература • Мусăк • Ӳнер • Архитектура • Кухня • Ташă • Чăваш ячĕ • Чăваш хушамачĕсем Чăваш халăх вырăнĕ Чăваш Республики • Чĕмпĕр облаçĕ • Тутарстан • Пушкăрт Республики • Самар облаçĕ • Тĕмен облаçĕ • Чăваш диаспори Этнографи ушкăнĕсем Вирьял • Анат енчи • Анатри Тĕн Православи • Кивĕ йăлалăх • Халаплăх Чĕлхесем Кун-çулĕ Аслă Пăлхар • Атăлçи Пăлхар • Ылтăн Урта • Хусан ханлăхĕ • Мускав патшалăхĕ • Раççей Империйĕ • СССР • Раççей Федерацийĕ • Паллă чăвашсем ш • сӳтсе яв • action=edit т

Чăвашсемпе хальхи хусан тутарĕсен мăн асаттисем Атăлçи Пăлхар халăхĕн йăхĕсенчен тухнă. «Чăваш» этноним пĕр шухăшпа пăлхар йăхĕсен пĕр ушкăнĕн— савăр-сувассен — ятĕнчен пулса тухать , вĕсем хăйсем, савăрсен пĕрлешĕвĕн юлашкисем пулаççĕ^[6].

Савăрсем — кăкĕ паллă мар йăхсен ушкăнĕ, малтанах Анăç Çĕпĕрте, VI ĕмĕр пуçламăшĕнче Халăхсен аслă хускалăвĕ тапхăрĕнче Арамаçие (Кавказа) килсе тухнă, унта кĕске вăхăтра Сасан Иранĕпе тата Висантипе хутшăннă темиçе политика пĕрлешĕвне йĕркелеççĕ. Иранпа ăнăçусăр вăрса илнĕ хыççăн савăрсем саланса кайса Анăç Тĕрĕк, каярах Хасар хаканлăхне кĕреççĕ. Вĕсен пĕр пайĕ пăлхарсемпе пĕрлешсе VIII ĕмĕрте Вăтам Атăлçине çитнĕ, пулас.

Ахмед ибн Фадлан Атăлçи Пăлхара 922 çулта çитсе курнăскер, сăварсем пăлхар патшине пăхăнса тăнă виçĕ йăхран Вырăх кнеçĕ ертсе пынă пĕр йăхĕ тесе çырать. Çавăнтах, сăварсен пĕр пайĕ — сувассем ытти пăлхар йăхĕсемпе пĕрле ислам тĕнне йышăнма килĕшменнине палăртнă^[7].

Пăлхара монголсем 1236 çулта яраса илнĕ, 1237 тата 1240 çулсенчи пăлхавсем тата Ильхам патша вилнĕ хыççăн ^[8], сувассем, ислама йышăнман уйрăм халăх пулса тăраççĕ, çакна пула ĕнтĕ чăвашсем каярах христианлăх йышне кĕреççĕ.

В. Г. Егоров тĕпченипе, чăвашсем тĕрĕк чĕлхине йышăннă вырăнти финн-укăр йăхĕсенчен (марисем) пулса тухнă^[9]. Мари компоненчĕ чăваш этносĕнче нумай вырăн йышăнать^[10]. Çак пĕтĕмлетĕве урăх антропологи хыпарĕсем те çирĕплетеççĕ^[11].

XV-XVI ĕмĕрсенче чăвашсем уйрăм халăх статусĕпе Хусан ханлăхне кĕнĕ. 1551 çулăн варринче чăвашсем Мускав патшалăхне кĕреççĕ.

[тӳрлет] Чăвашсен антропологи тĕсĕсем

Чăвашсен антропологи тĕсĕ кăткăс. Чăваш халăхĕн чылайăшĕ монгол евĕр тĕсĕпе палăрать. Антропологи тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕ, 21,1 % хальхи чăваш - европа евĕр, 10,3% монгол евĕр ĕренки ытларах, вĕсенчен 3,5% яхăн «таса» монгол евĕрлĕ теме те пулать, 68,6% ыттисем вара хутăш монгол-европа тĕслĕ тата 5,1% сублапана тĕслĕрех, монгол евĕрлĕхĕ сахал курăнать^[12].

[тӳрлет] Этеплĕхĕ

[тӳрлет] Чĕлхе

Чĕлхе — чăваш. Тĕрĕк чĕлхисен пăлхар ушкăнĕн пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхи шутланать. Икĕ уйрăм диалект — анатри («у-калаçакан») тата тури е вирьял («о-калаçакан») Çаплах тĕпчевçĕсем анат енчи диалекта та уйăраççĕ. Çавăн пекех вырăнти калаçу тĕслĕхĕ чылай.

XVIII ĕмĕртенпе чăваш çырăвĕнче кириллица графикипе усă кураççĕ. Фонетика тытăмĕпе чĕлхе тĕрĕк чĕлхисен ушкăнĕнче уйрăм вырăн йышăнать.

[тӳрлет] Тĕн

[тӳрлет] Чăвашсен çипуçĕ

[тӳрлет] Çавăн пекех пăхăр

• Чăвашсен авалхи çипуçĕ
• Чăваш халăхĕн авалхи уявĕсем
• Чăваш арçын ячĕсем
• Чăваш хĕрарăм ячĕсем
• Паллă чăвашсем

[тӳрлет] Вуламалли

• Николаев В. В. Чуваши. Этническая история и традиционная культура. — М:, 2000.
• Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", Шупашкар, 2005.
• Петров-Тенехпи М. П. О происхождении чуваш.
• Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань: 1902.
• Ашмарин Н. И. Древние болгары. — Казань: 1903.
• Каховский В. Ф., Происхождение чувашского народа. — 2003.
• Димитриев В.Д. Чувашия в эпоху феодализма
• Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990.
• Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем, Шупашкар, 1996.
• Смирнов А. П., Древняя история чувашского народа, Чебоксары, 1948.
• Смирнов А. П., Волжские булгары, Чебоксары, 1957.
• М.П.Петров, «О происхождении чуваш»
• Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, 1984.

[тӳрлет] Асăрхаттарусем

1. ↑ [1]
2. ↑
3. ↑ Германи: ххх Цитатăланă чухнехи йăнăш Тег <ref>, определённый в <references>, не имеет атрибута имени.

   [тӳрлет] Каçăсем

   • Повествование о чувашах — рассказана история чувашского народа.
   • Народы России: чуваши
   • Этническая история и традиционная культура
   • Раççейри чăвашсен йышĕ, регионсем май йĕркеленĕ 2002 çулхи халăх çыравĕн хыпарĕ.