Актини

«Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал

Элементсен тапхăр системи
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr
Сĕлтĕ металлĕсем Сĕлтĕ çĕр металлĕсем Куçăмлă металсем
Çăмăл металсем Çурма металсем Сипетлĕ газсем
Металмаррисем Галогенсем Лантаноидсем Актиноидсем
Актини / Actinium (Ac)
Атом номерĕ 89
Ахаль япалалăхăн тĕсĕ Шурă-кĕмĕл тĕслĕ йывăр радиохастар металл
Атом пахалăхĕсем
Атом масси
(моль масси)
227,0278 а. е. м. (г/моль)
Атом радиусĕ 188 пм
Ионизаци хăвачĕ
(пĕрремĕш электрон)
665.5(6.90) кДж/моль (эВ)
Электрон конфигурацийĕ [Rn] 6d1 7s2
Хими пахалăхĕсем
Ковалент радиусĕ n/a пм
Ион радиусĕ (+3e) 118 пм
Электроçуклăх
(Полинг шучĕпе)
1.1
Электрод потенциалĕ Ac←Ac3+ -2.13В Ac←Ac2+ -0.7В
Йӳçĕклев степенĕсем 3
Ахаль япалалăх термодинамика пахалăхĕсем
Тачăлăхĕ 10,07 г/см³
Ăшă удель калăпăшĕ 27,2[1] Дж/(K·моль)
Теплопроводность n/a Вт/(м·K)
Ирĕлӳ температури 1320 K
Ирĕлӳ ăшăлăхĕ (10.5) кДж/моль
Вĕрев температури 3470 K
Пăслав ăшăлăхĕ (292.9) кДж/моль
Моль калăпăшĕ 22.54 см³/моль
Ахаль япалалăх кристалл чĕнтĕрĕ
Чĕнтĕр тытăмĕ кубическая
гранецентрированая
Чĕнтĕр тапхăрĕ 5.310 Å
c/a танлашăнни n/a
Дебай температури n/a K
Ac 89
227,0278
6d17s2
Актини


Актини — 89 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Ac тесе паллă тăваççĕ (лат. Actinium) , актиноидсен шутне кĕрет.

Истори[тӳрлет]

1899 çулта А. Дебьерно уран смолкинчен полонипе ради кăларнă чухне пулнă каяшсенче тупнă. Çĕнĕ элемента актини ят панă. Нимĕç радиофизикĕ Ф. Гизель çавăн пекех уран смолкинчен, Дебьернтан уйрăм, радиохастар элемент кăларса ăна эмани ят панă. Каярах тунă тĕпчевсем икĕ элемент пĕрех пулнине кăтртнă. Тĕпчевçĕсем çав вăхăтра актинин шевлисене мар, унтан пулнă 227Th (радиоактини) и 230Th (иони) сăнанă..

Ячĕ пулса тухни[тӳрлет]

Латинла— Actinium, грекла «актис» — шевле сăмахран.

Çутçанталăкра тупăнни[тӳрлет]

Актини чи сайра тĕл пулакан радиохастар элементсен шутне кĕрет. Çĕр хуппинче вăл 2600 т сахалрах, çав вăхăтрах ради 40 млн т ытла. Çутçанталăкра актинин 3 изотопне тупнă: 225Ac, 227Ac, 228Ac.

Актини яланах уран тăпринче тĕл пулать. Молибденитсенче, халькопиритсенче, асситеритсенче, кварцсенче, пиролюзитсенче актинин шайĕ пысăкрах. Çутçанталăкра питĕ сахал куçма пултарать, уранран чылай майĕпенрех куçать.

Пахалăхĕсем[тӳрлет]

Актинин арканман изотопĕсем çук. 24 искуствăлла радиохастар изотопĕсем пур.

Актини - кĕмĕл-шурă тĕслĕ лантан евĕрлĕ металл. Радиохастар пулнипе тĕттĕмре хăйне евĕрлĕ кăвак тĕслĕ çутатать. Лантан евĕрлĕ, 2 критсалл форми пулма пултарать, анчах β-Ac формине кăна уйăрма май пулнă. Пĕчĕк температурăллă α-формине уйăрма май килмен.

Атом радиусĕ лантанăнничен кăштах пысăкрах, 1.88 А.

Хими пахалăхĕсемпе лантан евĕрлĕ. Хими пĕрлешĕвĕсенче +3 окислени шайне йышăнать (Ac2O3, AcCl3, Ac(OH)3). Реакцисене хастартарах хутшăнать.

Уйăрни[тӳрлет]

Уран тăпринчен уйăрни усăсăр, вĕсенче актини сахал пулнипе тата химилле пахалăхĕсем çайра çăр металлĕсемпе çывăхран.

Изотопĕсем[тӳрлет]

Актинин хăшпĕр изотопĕсен радиохастар пахалăхĕсем:

Изотоп Тăвакан реакци Аркану майĕ Çурма аркану тапхăрĕ
221Ac 232Th(d,9n)225Pa(α)→221Ac
α
<1 çек.
222Ac 232Th(d,8n)226Pa(α)→222Ac
α
4,2 çек.
223Ac 232Th(d,7n)227Pa(α)→223Ac
α
2,2 мин.
224Ac 232Th(d,6n)228Pa(α)→224Ac
α
2,9 сех.
225Ac 232Th(n,γ)233Th(β-)→233Pa(β-)→233U(α)→229Th(α)→225Ra(β-)225Ac
α
10 кун
226Ac 226Ra(d,2n)226Ac
α е β- е электрон тытса илни
29 сех.
227Ac 235U(α)→231Th(β-)→231Pa(α)→227Ac
α или β-
21,7 çул
228Ac 232Th(α)→228Ra(β-)→228Ac
β-
6,13 сех.
229Ac 228Ra(n,γ)229Ra(β-)→229Ac
β-
66 мин.
230Ac 232Th(d,α)230Ac
β-
80 çек.
231Ac 232Th(γ,p)231Ac
β-
7,5 мин.
232Ac 232Th(n,p)232Ac
β-
35 çек.

227Ac изотопа радие реакторта нейтронсемпе персе тăваççĕ. Малтанхи ради виçинчен 2.15% таран актини пулма пултарать. Çак реакципе актини виçи грамсемпе виçмелĕх пулать. 228Ac изотопа 227Ac нейтронсемпе персе тăваççĕ. Актиние радинчен, торинчен тата вĕсĕн арканăвĕсемпе пулнă изотпсенчен экстракципе е ион ылмаштарнипе уйăраççĕ.

Актини металне актини трифторидне лити пăсĕсемпе çыхăнтраса кăлараççĕ.

Усă курни[тӳрлет]

227Ac бериллипе хутăштарсан нейтронсен çăлкуçĕ пулать. Ac-Be-çăлкуçĕсем сахал гамма-квантсем тухнипе уйрăлса тăраççĕ. Вĕсене рудасенче Mn, Si, Al шайне виçмă активаци анализĕсенче усă кураççĕ.

225Ac 213Bi изотоп тума кирлĕ тата радио-иммунотерапи валли.

227Ac радиохастар хăват çăлкуçĕсенче усă курма юрать.

228Ac изотопа пысăк хăватлă β-пайăркасем пулнипе радиоиндикатор вырăнне усă кураççĕ.

228Ac тата 228Ra изотопсен хутăшне медицинăра γ-шевлесен хăватлă çăлкуçĕ пек усă кураççĕ.

Биологиле пахалăхĕсем[тӳрлет]

Актини хăрушă радиохастар пысăк α-хастарлăхлă наркăмăшсем шутне кĕрет. Вартан организăма сахал куçсан та вăл организăмра шăмăсен çиелти сиĕнче çирĕп çыхăнать. Малтанах вăл пĕверте пухăнать. Тата актини арканнă май радонăн изотопĕсем пулаççĕ, çавăнпа актинипе ăĕленĕ чухне питĕ сыхланмалла.

Асăрхавсем[тӳрлет]

  1. ^ Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т.. — Мускав: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — 100 000 экз.

Вуламалли[тӳрлет]

  • Каралова З.К., Мясоедов Б.Ф. "Актиний". М. Наука, 1982, 144 с.

Каçăсем[тӳрлет]


Актиноидсем
Актини | Тори | Протактини | Уран | Нептуни | Плутони | Америци | Кюри | Беркли | Калифорни | Эйнштейни | Ферми | Менделеви | Нобели | Лоуренси