Ылтăн

Элементсен периодикăллă системи H He Li Be B C N O F Ne Na Mg Al Si P S Cl Ar K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo * La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu ** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr
Сĕлтĕ металлĕсем	Сĕлтĕ çĕр металлĕсем	Куçăмлă металсем
Çăмăл металсем	Çурма металсем	Сипетлĕ газсем
Металмаррисем Галогенсем Лантаноидсем Актиноидсем

Ылтăн / Aurum (Au)
Атом номерĕ	79
Ахаль япалалăхăн тĕсĕ	Сарă тĕслĕ çемçĕ туптанакан метал
Атом пахалăхĕсем
Атом масси (моль масси)	196,96654 а. е. м. (г/моль)
Атом радиусĕ	146 пм
Ионизаци хăвачĕ (пĕрремĕш электрон)	889,3 (9,22) кДж/моль (эВ)
Электрон конфигурацийĕ	[Xe] 4f14 5d10 6s1
Хими пахалăхĕсем
Ковалент радиусĕ	134 пм
Ион радиусĕ	(+3e) 85 (+1e) 137 пм
Электроçуклăх (Полинг шучĕпе)	2,54
Электрод потенциалĕ	Au←Au3+ 1,50 В Au←Au+ 1,70В
Йӳçĕклев степенĕсем	3, 1
Ахаль япалалăх термодинамика пахалăхĕсем
Тачăлăхĕ	19,3 г/см³
Ăшă удель калăпăшĕ	25,39 Дж/(K·моль)
Теплопроводность	318 Вт/(м·K)
Ирĕлӳ температури	1337,58 K
Ирĕлӳ ăшăлăхĕ	12,68 кДж/моль
Вĕрев температури	3080 K
Пăслав ăшăлăхĕ	~340 кДж/моль
Моль калăпăшĕ	10,2 см³/моль
Ахаль япалалăх кристалл чĕнтĕрĕ
Чĕнтĕр тытăмĕ	кубла енĕпе центăрланă
Чĕнтĕр тапхăрĕ	4,080 Å
c/a танлашăнни	n/a
Дебай температури	170,00 K

Au	79
196,96654
[Xe]4f145d106s1
Ылтăн

Ылтăн — Хими элеменчĕсен периодикă таблицин 79-мĕш элеменчĕ, сарă паха металл.

Истори

Ылтăн — калăпăр, этем паллашнă пĕрремĕш металл.

Раççейре пĕрремĕш ылтăн золотодобытчик Ерофей Марков шутланать, ăна Екатеринбург çумĕнчи Берёзовский хулинче палăк лартнă.

Ылтăна тупăçлани пирки: Çĕпĕрти ылтăн амаклăхĕ, Аляскăри ылтăн амаклăхĕ статьясенче вулăр.

Физика уйрăмлăхĕсем

Тап-таса ылтăн — сарă тĕслĕ çемçе металл.

Тупăшлани

Çутçанталăкри ылтăн шăранчăкĕ

Хими пахалăхĕсем

Ылтăн — чи сӳрĕк металл, напряженисен ĕречĕнче урăх пур металсенчен сылтăмарах тăрать, тивĕçлĕ майсенче вăл чылай кислотасемпе хутшăнмасть, çавна пула ылтăна пархатарлă металсем шутне кĕртеççĕ. Каярах патша водки ылтăна аркатма пултарнине тĕпчесе уçнă.

Ылтăн вĕри тачăланă селенлă кислотара çеç ирĕлет:

2Au + 6H₂SeO₄ = Au₂(SeO₄)₃ + 3H₂SeO₃ + 3H₂O

Ылтăн çамăллăн тенĕ пекех йӳçлĕкпе тата ытти йӳçĕлекенсемпе при участии комплексобразователей. Çапла, цианид йӳçлĕклĕ шыв шĕвекĕсенче ылтăн ирĕлсе, цианоаурат тăваççĕ:

4Au + 8CN⁻ + 2H₂O + O₂ → 4[Au(CN)₂]⁻ + 4 OH⁻

Ылтăн çăмăллăн шĕвек бромпа тата унăн шыв шĕвекĕсемпе, органикăллă ирĕлтерекенсемпе хутшăнса, трибромид AuBr₃ пулса тухать.

Фторпа ылтăн 300−400 градусĕсенче хутшăнать Шаблон:Градус Цельсия, сивĕрех чух реакци пулса иртмест, хытă вĕрирех температурăсенче ылтăн фторичĕсем арканаççĕ.

Ылтăн çаплах ртутьре ирĕлет, çăмăл шăрануллă хутăш (амальгама) пулса тухать.

Физиологи ĕçлĕхĕ

Ылтăнăн хăшпĕр çыхăнăвĕсем токсикăллă, Пӳресенче, пĕверте, сулара тата гипоталамусра пухăнса юлаççĕ,çак вара дерматит, стоматит, тромбоцитопени чирне кĕртет.

Усă курни

Ылтăн шăранăвĕсем шăл сиплев ĕçĕнче (стоматологире)

Хăйĕн хăватлă тутăхманлăхне тата ĕçре çăмăл пула лёгкости обработки, ылтăна тахçанах шăл протезĕсен материалĕ вырăнне усă кураççĕ. Çирĕплĕх пахине çитерме япалана ятарлă шăрантаççĕ.

Ылтăнăн тасин виçисем

Британи каратлă йĕрки

Йăла йĕркипе таса ылтăна британи карат виçипе танлаштараççĕ. 1 британи карачĕ шăран лаптакĕн çирĕм тăваттăмĕш пайĕн йывăрăшĕпе тан. 24-каратлă ылтăн (24K) таса шутланать, кирек епле хутăшсăр.

Тĕрлĕ ĕçсем валли ылтăн хаклăхĕн пахисене улăштарас тесен (тĕслĕхрен, хытарас тесе) ăна хутăштарса шăратаççĕ. Сăмахран, 18-каратлă ылтăн (18K) шăранчăкĕнче ылтăнăн 18 пайне 6 хутăш пай рулать.

Раççейĕн янтă пурлăхĕ

Çавăн пекех пăхăр Раççей империн ылтăн янтă пурлăхĕ

Раççейĕн патшалăх резервĕнчи ылтăн янтă пурлăхĕ 2006 ç. пуш уйăхĕнче 386,6 тоннă (swap операцисенчи ылтăна шута илмесĕр) пулнă. Раççейĕн мĕнпур ылтăн-валюта резервĕн калăпăшĕ 2006 ç. пуш уйăхĕнче 3,8 % çитнĕ. Раççей тĕнчере патшалăх резервĕнчи ылтăн калăпăшĕпе 14-мĕш вырăнта.

Раççей пробăсен йĕрки

Раççейре йышăннă йĕрке пĕтем тĕнчеринчен уйрăм тăрать. Раççейре ылтăнăн тасалăхне пробăпа виçеççĕ.

Çавăн пекех пăхăр

Раçсейĕн ылтăн янти

• Раççей империйĕн ылтăн янти
• Сусал ылтăнĕ
• Шурă ылтăн
• Хĕрлĕ ылтăн червонное
• Ылтăн хлоричĕ
• Империал
• Червонец ?

Тăтăрхаллă пуплерĕшсем

• Самăвар ылтăнĕ
• Пур ялтăрка ылтăн мар
• Ылтăн алăсем
• Ылтăн пăру
• Раççейĕн Ылтăн кăшăлĕ
• Парти ылтăнĕ
• Ылтăн Урта
• Ылтăн Çыран
• Ылтăн Мăйрака
• Ылтăн Хапха
• Ылтăн Хăйăр
• Ылтăн лихорадка

Каçăсем

• Ылтăн Webelements çинче
• Ылтăн Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче
• Ылтăн www.booksite.ru çинче
• "Мир Золота" - истори, çĕрай управĕсем, кăсăклă ĕç-пулăмсем

Вуламалли

• Т. Новичкова. Сор и золото в фольклоре // Полярность в культуре (Альманах "Канун". Вып. 2). СПб., 1996, с. 121-156
• С. Аверинцев. Золото в системе символов ранневизантийской культуры // Аверинцев С.С. Поэтика ранневизантийской литературы. СПб.: Азбука-классика, 2004, с. 404-425